به نظر میرسد در صورت پشتیبانی مناسب و مدیریت صحیح، با پروژه ای روبرو باشیم که بتواند در آینده، نقش بسیار مهمی در ارتباط بین فرهنگ ها ایفا کند. توضیحات بیشتر را میتوانید از اینجا بخوانید

غیبت و بد قولی های من روز به روز بیشتر میشه. همینطور پروژه ها و کارهایی که بایستی انجام میدادم…و ندادم. مهمترینش هم بررسی سریال Lost بود که هنوز در چند دقیقه اول مونده. این روزها، اوضای خدمت سربازی من از همیشه بدتره و همونطور که میشد حدس زد، لحظه تحویل سال نو رو هم در خدمت دوستان و سربازان غیور کشورمون در پادگان بودم! از طرفی، زندگی هم خرج و مخارج داره و مجبور شدم برای اینکه اوضاع از این هم بدتر نشه، چند تا کار ترجمه قبول کنم که اون ها هم شده قوز بالا قوز. در هر حال، اول از همه از دوستایی که به یاد من بودن و بخصوص با پیامهای تبریک سال نو، بنده رو شرمنده کردن تشکر میکنم. به همه دوستان هم قول میدم که به زودی مطالب سایت رو آپدیت میکنم….غم نان اگر بگذارد!

************************************************

دیشب توفیق اجباری دست داد و حدود 10 دقیقه از فیلم سینمایی Transformers رو از صدا و سیمای وزین کشورمون دیدم.

بماند که به نظرم فیلم خیلی مسخره ای اومد، اما یک جمله خاص در این فیلم، بدجور توجه من رو جلب کرد:

در ک صحنه از فیلم، یکی از آدم آهنی ها – یا هر چیز دیگه ای که هستن – در حالکه از دست نیروهای پلیس – که به سمتش اسلحه کشیده بودن – گفت : یه تیکه از منو میخاین؟!

وجود چنین ضعف هایی در ترجمه ارگان بزرگی مثل صدا سیما، مایه خجالته. عبارتی که در اون جمله بکار رفته احتمالا اینه

Do you want a piece of me?

حالا سعی میکنیم معنی این عبارت رو پیدا کنیم. با یک جستجوی ساده توی گوگل، این معنی به دست میاد:

(You) want a piece of me? definition

1. interrog.
Do you want to fight with me? : Come on, Wussy. You want a piece of me?

این جمله، عملا برای تهدید در موقع دعوا کردن به کار میره. یه چیزی توی مایه های ” میخای نشونت بدم با کی طرفی؟ ” یا از همه بهتر ” دلت کتک میخاد؟ “

باز هم سال نو رو به دوستان تبریک میگم. راستی هفت سین ما توی پادگان این شکلی بود :

1) در چند روز گذشته وقایع ناگواری در عرصه زیرنویس فارسی رخ داد. از مدت ها قبل ، به صورت جسته گریخته، سایت های فعال در زمینه فیلم و زیرنویس ، مورد حملات اینترنتی موسوم به DDOS قرار میگرفتند. اما در چند روز اخیر، این حملات به شکل گسترده تری صورت گرفت. انجمن 9movie ، به طور کامل از دسترس خارج شد و در حال حاضر نیز به صورت آفلاین در درسترس است و از عمق صدمه وارد شده به پایگاه داده های این سایت هنوز خبری در دسترس نیست. سایت رپیدباز، در اثر حملات مشابهی ، به مدت 17 ساعت داون بود و در نهایت موفق شد از این وضعیت جان سالم به در ببرد. بیشترین آسیب اما، به سایت قدیمی و ارزشمند farsisubtitle وارد شد. آپلود سنتر این سایت هک شد و  7000 زیرنویس آپلود شده بر روی آن ، به طور کامل از بین رفت.

خوشبختانه مدیران این سایت، بیش از 60 درصد این زیرنویس ها را در اختیار دارند و بزودی پروسه آپلود مجدد این زیرنویس ها آغاز میشود. مدیران این انجمن اعلام کرده اند که بزودی ، یک تیم برای هماهنگی بیشتر تشکیل میشود و طبیعتا از همه دوستانی که زیرنویس های این سایت را در اختیار دارند ، دعوت به همکاری میشود.

2) این که این حملات از سوی چه فرد یا افرادی صورت گرفته چندان مشخص نیشت، و امیدوارم هر چه زودتر، این وقایع برای همیشه پایان یابد. آنچه که مشخص است ، چنین حرکاتی ، گرچه به صورت مقطعی ممکن است در روند زیرنویس های فارسی اشکال ایجاد کند، اما بزودی، این افراد به بیهوده بودن کار خود پی خواهند برد.آنچه که مهم است ، همدلی و همکاری کلیه انجمن ها و افراد غعال در زمینه زیرنویس فارسیست تا آثار و عواقب چنین حملاتی به حداقل برسد.

3) بعد از مدت ها تاخیر، امشب بررسی زیرنویس فارسی فصل 6 سریال لاست را آغاز میکنم. در این بررسی، زیرنویس های تهیه شده توسط انجمن فری آفلاین ( میلاد و هدی) ، 9movie ( مهرزاد ) ، tvshow ( بهنام و مهسا ) ، seventh Gate و همچنین زیرنویس تهیه شده توسط آقای امیر اقدم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. برای رعایت عدالت، اولین زیرنویس ارایه شده توسط این دوستان ملاک کار خواهد بود ( گرچه تنها انجمن 9movie نسخه تصحیح شده زیرنویس خود را ارایه دا و در صحبتی که با مسوولین این سایت داشتم، تصحیح های انجام شده تنها مربوط به غلط های املایی بود)

4) قالب سایت را تغییر داده ام. گرچه قالب جدید ، بسیار زیباست و کابر میتواند به اختیار خود، رنگ قالب را نیز تغییر دهد اما متاسفانه هنوز در مرورگر اینترنت اکسپلورر با اشکال نمایش داده میشود. بزودی این مشکل را حل خواهم کرد و یا قالب دیگری را برای سایت آماده میکنم.

شاد باشید

روزبه

پ.ن : عکس انتخاب شده برای این مطلب، تصویر مجسمه چوبی رویش ، اثر کامبیز شریف است. حکایت غمبار این مجسمه ، باشد برای بعد.

دوست عزیزی در یکی از تاپیک های یکی از فروم های معروف فعال در زمینه زیرنویس، بدون دلیل خاصی ، از بنده اسم بردن و فرمودن که کسایی امثال من رو “که خودشون رو بزرگ همه میدونند و از همه ایراد میگیرن” آدم حساب نمیکنن و ارزشی برای افرادی مانند بنده قائل نیستن. بنده پستی در جواب ایشون نوشتم و ایشون هم پست دیگه ای در جواب بنده نوشت. با درخواست یکی از مدیران ، بنده پست خودم رو ادیت کردم و نوشته ها رو پاک کردم. ایشون، بعد از ادیت کردن پست خودشون، این پیغام خصوصی رو برای بنده فرستادن :

چون پستتون رو ویرایش کردید من هماحترامگذاشتم و پسم رو ویرایش کردم
اما جهت اینکه جواب روخونده باشید
:

شما اصولا حقي نداريد که براي کسي تعيين تکليف کنيد
خوب شد که غلط املائي من رو گرفتيد چون صفت اقا برازنده شما نبود همونجور که فرموديد در پست قبليتون هم که در اون تاپيک پاک شد من هم شما رو ادم حساب نکردم که جوابتون رو بدم و ترجيح دادمکه به مديريت گزارش کنم ولي گمون ميکنم شما يا تو خانواده نظامي بزگ شديد يااز بچگي عقده هاي ناگشوده اي داريد که تا اينجا هم حمل ميکنيد و اصولا دوست داريد بقيه رونصيحت کنيد و بگيد که از همه بزرگتريد ريشه اين عقده ها رو بايد در کودکي شما جستجو کرد ولي با اينکه من مطمئنا سنم از شما بيشتر هست دليلي نميبينم که همه جا عنوان کنم و بخوام اداي بابا بزرگها رو دز بيارم چون مثا شما عقده خود بزرگ بيني ندارم
به هر حال من هم توصيه ميکنم که به روانشناسي مراجعه کنيد
بنده هم افتخار ميکنم که ادم چاپلوسي نيستم بر خلاف بعضيها و جايي که لازم باشه نقد ميکنم و جايي که لازم باشه تشکر و قدر داني
———————-
و اما صحبت الان
1- مطمئنا چند سالی از شما بزرگترم
2-چون حوصله بحثهای خاله زنکی روندارم پی امرو غیر فعال میکنم
3- اگر پستهای دیگه من رو خونده باشید میبینید که در جای خودش از مترجمین تشکرهم کردم
4- قضاوت زود نکنید
5- همیشه راه برای دوستی بازه
6- دلیل جمله بالا: بخشش از بزرگانه و من شما رو بخشیدم

لازم میدونم چند نکته رو جهت اطلاع همه دوستان عرض کنم :

1) بنده به هیچ وجه خودم رو بزرگ نمیدونم. ولی افتخار میکنم که دوستانی دارم که بزرگن و بزرگوارن. افتخار میکنم که کسایی مثل میلاد و سجاد و هدی به این سایت سر میزنن و به من لطف دارن

2) افتخار میکنم که اولین کسی هستم که به طور فعال ، سعی کردم زیرنویس های موجود رو بررسی کنم و ایراد های اون ها رو متذکر بشم و خوشحالم که بخصوص در تجربه ای که در مورد بررسی زیرنویس 24 دااشتم، حتی کسی که از کارش ایراد گرفته بودم با بزرگواری به این سایت سر زد و نظراتش رو گفت و همه ما هم از اون نظرات استفاده کردیم. همین الان میگم که هر کسی حق داره به این سایت بیاد و اگر میتونه ، غلط بودن حرف های من رو ثابت کنه. گرچه تا به حال کسی این کار رو نکرده.

3) بنده خوشبختانه ، برنامه فعالیت های خودم رو با حرف های افرادی مثل ایشون تنظیم نمیکنم. گرچه متاسفم که بعد از این همه تلاش برای بالا رفتن کیفیت زیرنویس های فارسی،  ایجاد همبستگی بین تیم های ترجمه و از بین رفتن سوء تفاهم ها ، این بود عاقبت ثمر باغبانیم….

4) خوشحالم که افرادی مثل ایشون، بنده رو آدم حساب نمیکنن. به هر حال بنده یک عمر با آبرو زندگی کردم. امیدوارم خدا هیچ وجه چنین ننگی رو برای من نپیذیره

5) در نهایت یک بار دیگه ، این توصیه رو برای خودم تکرار میکنم تا یادم باشه که هیچوقت با چنین افرادی بحث نکنم :

Do not argue with an idiot. He will drag you down to his level and beat you with experience

شاد باشید

روزبه

پ.ن : دریک اقدام بزرگوارانه، این دوست عزیز به بنده پیغام دادن که مجددا پیغام خصوصیشون رو فعال کردن که اگر بنده مایلم، جواب بدم!

پ.ن2 : ایشون مجددا صندوق پستیشون رو بر روی بنده بستن ( البته بعد از اینکه لطف کردن و هر چی از دهنشون در اومد به من گفتن !! ) ولی در آخرین پیغامشون فرمودن که :  من هم مقابله به مثل میکنم و هر جا لازم باشه از خودم دفاع میکنم اونوقت مردم میمونن و قضاوتشون. بنده هم همینجا اعلام میکنم که شدیدن از این حرکت استقبال میکنم و خوشحال میشم. ضمنا برای اینکه امکان این کار از ایشون سلب نشه، پیغام خصوصی آخر ایشون رو گزارش نمیکنم تا یکوقت خدای نکرده به خاطر بی ادبی و فحاشی از فروم بن نشن!

این مشکل چیزی نبود جز پیغام خطای شماره 509 یا پیغام اتمام پهنای باند! در یک نگاه خوشبینانه ، برای اولین مرتبه از زمان تاسیس سایت و به علت مراجعه مکرر کاربران به این سایت، 4 روز مانده به پایان ماه، پهنای باند ماهانه بنده تمام شد!

گرچه این مشکل با کمک دوست عزیزی که زحمات ثبت دومین و فضا بر عهده ایشان بوده حل شد و پهنای باند را به دوبرابر افزایش دادیم، این اتفاق نشان از توجه و علاقه کاربران سایتها مختلف و بویژه مدیران و مترجمین انجمن ها و گروه های معتبر زیرنویس با این سایت و مطالب آن دارد.

واجب است از همه دوستان عزیزی که در این مدت به بنده لطف داشتند بویژه دوستان عزیزمان در انجمن های Rapidbaz، farsisubtitle ، Free-Offline , 9movie , TVcenter و TVshow – که همگی از مترجمین فعال  زیرنویس ها هستند – سپاس و قدردانی کنم.

در راستای گسترش فعالیت های سایت و اطلاعرسانی بیشتر، تصمیم دارم پست اول سایت را به نوعی پایگاه داده های گروه های مختلف زیرنویس بدل کنم.  به شکلی که در این پست، نام گروه های مختلف زیرنویس، زمان شروع فعالیت های اعضا، نان اعضای گروه ، حوزه فعالیت ( فیلم، سریال، انیمه و مستند) و فهرست و وضعیت فعلی پروژه های اغاز شده توسط آنها، مشخص شده باشد.

برای جمع آوری این اطلاعات، به همکاری شما دوستان عزیز نیازمندم. گرچه قسمت اعظم فعالیت، از طریق تماس مستقیم با مدیران انجمن ها صورت خواهد گرفت، اما ارایه هرگونه اطلاعات از سوی شما عزیزان ، کمک بزرگی به تکمیل این پروژه خواهد بود. خواهشمند است هر گونه اطلاعات در مورد گروه ترجمه خود را به آدرس های admin[at]roozbehmd.com یا roozbehmd[at]rocketmail.com ارسال کنید.

شاد باشید

روزبه

برای اینکه این مشکلات هم دیگه پیش نیاد، شما قبل از اینکه فیلمی رو شروع به ترجمه کنی، یه سر به انجمن ….[ بدون ذکر نام در این گزارش!] بزن. اگر اونجا خبری نبود، ترجمه رو شروع کن

اصلا به این مساله کار ندارم که پاسخ کسی که مخاطب این جمله بود چه بود. این جمله خبر از یک مشکل بزرگ در زمینه زیرنویس های فارسی دارد : حس مالکیت

کارهای زیرنویس من، از اکثر دوستان فعال در زمینه زیرنویس کمتر است. من عملا غیر از فصل دو و سه سریال scrubs – که آنهم بنا به دلایلی با استعفای من از تیم ترجمه PC7 فعلا روی هوا مانده – فقط انیمیشن ratatouille را در پرونده خودم دارم. اما کار خودم را با یک انحصار شکنی شروع کردم. کسی که اولین بار اقدام به ترجمه انیمیشن ratatouille کرد، همه افتخارش این بود که اولین ترجمه را من ارایه کردم!

در حال حاضر، این اتفاق به شکلی دیگر در حال تکرار شدن است. حضور گروه های ترجمه قوی در سطح اینترنت یکی از اتفاقات میمون و مبارکیست که در چند سال اخیر در زمینه فیلم و سریال افتاده است. اما نباید این اعتماد به نفس مترجمین و اطمینان آنها به تواناییشان در ارایه یک زیرنویس مناسب ، این تصور را برای آنان ایجاد کند که حق دارند تنها مترجم این فیلم یا سریال باشند. من این حق را برای خودم قایل شدم که زیرنویس دوباره ای از انیمیشن راتاتویی تهیه کنم، به این دلیل که معتقد بودم که توانایی های من از مترجم اصلی بیشتر است. ولی باید همین حق را  به هر کس دیگه ای هم بدهم که بخواهد چنین تصوری داشته باشد.

انحصار در ترجمه زیرنویس های فیلم و سریال، نه منطقیست و نه پذیرفتنی. تنها میتوان امید داشت که با ارایه ترجمه های مناسب و دقیق، هر گروه و تیم ترجمه، طرفدار های ویژه ای داشته باشند که برای آماده شدن زیرنویس های این گروه ها، صبر کنند و از صبر کردن خودشان، راضی باشند

شاد باشید

روزبه

روزبه ام دی

چند روز قبل، سعادتی دست داد و سری به انجمن 9movie.ir زدم. دوستانی در آنجا هستند که در زمینه زیرنویس فیلم و سریال بسیار فعالند و البته امیدوارم روز به روز موفق تر باشند. در صفحه اول ،  تبلیغی دیدم مربوط به ترجمه فصل آینده سریال لاست ، سریالی که قاعدتا تا 16 روز دیگر ، فصل آخر آن شروع میشود و تبش بدجور همه را گرفتار کرده است.

ظاهرا مسوولیت این ترجمه- که قرار هست به صورت برق آسا و با سرعت بالا رلیز بشود – بر عهده جناب مهرزاد، سرپرست تیم ترجمه سریال انجمن هست. زمانی که وارد این تاپیک شدم، به یادم بود که 9movie.ir و TVshow.ir -که سابقا به عنوان Lost.ir و تحت عنوان انجمن طرفداران ایرانی سریال لاست فعالیت میکرد -، بر سر زیرنویس کردن سریال Flashforward ، خرده حسابهایی با هم دارند، اما آنروز در سایت   9movie، چیزهایی دیدم و خواندم که کاش هرگز نمیخواندم و نمیدیدم.

ابتدای تاپیک با جملات خود جناب مهرزاد شروع میشد که این خبر خوش رو به همه مژده داده بودند و البته به طبع اون، پست هایی بعدی اکثرا حاوی مطالب تشکر آمیز از ایشون بود. ناگهان در یکی از پست ها، چشمم به این جملات افتاد:

دوست عزیز با عرض پوزش این سریال به صورت اختصاصی تو سایت اختصاصیش زیرنویس میشه (lost.ir یا همون tvshow.ir)
ببخشید اما فکر کنم دارین فقط وقتتونو تلف میکنید بهتره به فکر سریالای دیگه باشین و ثانیا طبق هماهنگی که همه سایت ها از نظیر farsisubtitle و free offline با ما دارن شما هم ابتدا هماهنگ کنید بعد اینطوری تاپیک بزنید بازم ممنون در صورت نیاز بگید تا لینک free offline رو هم بزارم تا بدونید که این کار اختصاصآ توسط Tvshow.ir ترجمه میشه ممنون

میتونید حدس بزنید که بعد از این پست چه اتفاقاتی افتاد. برای نمونه چند تا از پست ها رو براتون نقل قول میکنم :

شما بهتره یه سری توی تیوشو بزنی ببینی چند تای از اون اختصاصی ها ، البته کاملا روشنه هر کسی چش دیدن این جور چیزها رو نداره شما اگه چندتا سایت اختصاصی سریال لاست ( خارجی ) بری اسم تیوشو رو میبینی و معنی اختصاصی بودنش رو خواهی فهمید
بعد به غیر از زیزنویس بهنام (تیوشو) میلا ( vmilad – free-offline ) و علیرضا جاوید ( شاید ) سیزن ششم رو زیرنویس میکنن حالا شما هم روش ….
خوب تلف میکنی دیگه این دو ( بهنام و میلاد)انقدر زیرنویس با کیفیت و روان میدن که دیگه جایی برای زیرنویس بهتری نمیزارن. البته ما همه منون میدنیم که بهنام زیرنویس میکنه و دیگه نیازی به اعلام کردنش نبود

در جواب :

شما هستین که چشم دیدن سایت ما رو ندارین
چون مهرزاد
1-سرعت-2-دقت-3-غلط املائی کمتر نسبت به بقیه
داره
میترسین کسی دیگه با زیرنویس های شما سریال نبینه
ضمنا برین کلی زور بزنین ولی بدونین به پای مهرزاد نمیرسین

یا این یکی :

ببخشید سرعت بالا یعنی چی ؟ ( چند ساعته ) ؟

اخه دوباره بامبول Flash forward میشه

چی شود ؟ بهنام و تجارت !!!!! اینو پاک کن دردسر میشه برات
بابا سرتو دربیار زیر برف ( البته اگه هم دربیاری یه چند سالی مغزت منقلبه )
فقط خندم میاد
ای خدا ….

و بعد :

دوست عزیز شما یه کلاس زبان فارسی رو بی زجمت بعد یه شناسنامتم نگاه کن متوجه میشی هنوز دیپلم نگرفتی هیچ به سن تکلیفم نرسیدی
این جور جواب دادن ها 2 تا نشونه داره

یکی غرور جوانی
دومی عصابانیت بیش از حد
که وقتی این دو باهم ترکیپ بشن نشانش بی ادبی و بی احترامی به طرف مقابل

یا این یکی :

دوست عزیز از طرف من برو به TVShow ها بگو شما خدای لاست ,خدای مترجمی ولی از این رفتار بچه گونتون دست بکشید که ققط بلدید جو بهم بریزید هر چیزی راه حل متقی خودش رو داره که هر چند اگه شما منتق داشتید وضع این نبود نمونش قفل شدن تاپیک در Free-Offline و به هم زدن جو سایت FarsiSubttile سر زیرنویس Avatar و اخر سر هم بی احترامی به بچه های سایت 9movie .خلاصه مواظب رفتار خودتون در این انجمن باشید اینجا انجمن 9movie هستش نه انجمن TVShow

و یا این اتمام حجت:

از آسمون سنگ هم بیاد, سرور سایت هک هم بشه لاست رو مهرزاد ترجمه میکنه

این بحث همینطور ادامه پیدا کرد :

ببینید اینجا چاله میدون نیست که شما با این لحن صحبت میکنی بچه های اینجا همه برای خودشون و رقیباشون (شما بخوندید دشمنانشون) شخصیت و احترام قائل هستن و نیازی نمیبینن که اینگونه صحبت کنن. در ثانی شما نگران سرعت ما نباش شما که خودت میگی سایت شما اختصاصی هست زیرنویستون با کیفیت هست و سرعتتون هم بیشتره پس چرا ناراحتید ؟ ( همه اینها نشون دهنده ی اینه که ما رو برای خودتون رقیب کاملا جدی تلقی میکنید)

و در نهایت صحبتهای اینچنینی :

عزیزم شما برو به فکر سایت خودت باش
میدونم آتیش گرفتی وگرنه این کارها رو نمیکردی
ولی بهتره بدونی مهرزاد 20000 طرفدار داره و با این حرفا هیچ وقت خراب نمیشه

اینم بدون اگه بخوای جو رو خراب کنی منم بلدم کاری بکنم که جو شما بدجور به هم بریزه
پس بهتره همینجا بحث رو تموم کنی و عذر خواهی کنی

و این چنینی:

دوست عزیز اگه لالایی بلدی چرا خوابت نمی بره یادت رفت این و هم بگی وسط جلسه مدیر شما گذاشت رفت اخر سر هم سریالی FlashForward که از قبل قرار بود ما ترجمه کنیم شما ترجمه کردید ما هم چیزی نگفتیم و به کارمون ادامه دادیم این همه کولی باز هم در نیاوردیم
اون 42 روز پیش که گفتید میخواید ترجمه کنید یا تو خواب گفتید یا تو برف نوشتید گذاشتید جلو افتاب یه تاپیک هست به اسم دوست و برادری باید اونجا می گفتید حالا تاپیک قفل شده پست ما هم هست میتونید برید ببنید کی زود تر از همه اعلام کرده

حتی اگر ندانیم که چه کسانی این حرف ها رو زده اند ، باز هم خواندن این صحبتها در یک انجمن ایرانی مایه تاسف هست. وای به وقتی که بفهمیم بعضی از این جمله ها رو مدیران سایتها – که بنده نسبت به همه شون ارادت دارم – به زبان آوردند.

(اصل تاپیک را میتوانید در این لینک ببینید)

حکایت دعوا، سر زیرنویس کردن یک محصول تصویری، یک حکایت طولانیست. به یاد دارم سه سال قبل، زمانمی که من سر ترجمه انیمیشن راتاتویی، با مترجم این کار درگیری لفظی پیدا کردم ، حرف ایشان این بود که : تو الان سوختی از اینکه این زیرنویس برای اولین بار با اسم من در اینترنت پخش شده!

الان هم در مورد سریال لاست، عملا این مشکل به شکل دیگری تکرار شده است و هر انجمن امیدوار است که این زیرنویس را با نام خود در اینترنت گسترش دهد.

زمانی بود که خود بنده، معتقد به انحصار کاری بودم. زمانی که به بچه های تیم رپیدباز خرده گرفتم که چرا بدون هماهنگی با مترجم سریال How I Met Your Mother – جناب webmoly – ترجمه فصل 5 این سریال رو شروع کرده اند ( بماند که این سوء تفاهم خیلی زود حل شد) . ولی الان هر چه فکر میکنم، میبینم در دنیای مجازی ما و با شرایط فعلی، هیچکس حق ندارد ترجمه یک اثر هنری را، انحصاری برای خود بداند. گرچه همین وضع در بعضی موارد باعث رنجش مترجمینی شده است که فصول اولیه یک سریال را با اشتیاق و دقت فراوان ترجمه کرده اند و فصول بعدی توسط مترجمینی دیگر- معمولا در برابر پول – به صورت نادرست و پر از اشتباه ترجمه شد و فقط به خاطر سرعت بالای رلیز زیرنویس، عملا ارزش کار با کیفیت مترجم اول نادیده گرفته شد و به فراموشی سپرده شد. اما به نظر چاره ای برای مشکل وجود  ندارد هیچ قانون نا نتوشته ای نمیتواند یک انجمن و یا گروه را از ترجمه فیلم و سریال مورد نظرشان محروم کند. گرچه با لحن مدیران انجمن 9movie چندان موافق نیستم ولی حرف آنها تا حدود زیادی منطقیست. تاپیک مربوط به رلیزهای آینده سایت های مختلف، تنها جهت اطلاع رسانیست و هیچ الزام خاصی ایجاد نمیکند.

در اینجا میخواهم از مدیران انجمن وزین 9movie یک گله دوستانه بکنم. حکایت کابران محیط مجازی، در طرفداری از تیم های ترجمه مورد نظرشان، حکایت طرفداران تیم های قرمز و آبی پایتخت است. گرچه طرفداران دو تیم، به اقتضای حرارت و تعصبشان، ممکن است با چوب و چماق به جان یکدیگر بیفتند، اما این درایت مدیران است که میتواند از هر گونه تشنج بیشتر جلوگیری کند. شما تا به حال دیده اید ناصر حجازی و علی پروین، با یکدیگر جنگ لفظی راه بیاندازند؟ این تاپیک می بایست خیلی زودتر از این و پیش از آنکه کاربران، یکدیگر را با واژه های نه چندان مناسب مورد عنایت قرار دهند بسته میشد.

در پس پرده این همه حرف های تلخ، یک حقیقت شیرین نهفته است. این علاقه کاربران به تیم های ترجمه خاص و افراد خاص، هر چند نام تعصب بر روی آن بگذاریم، خود نشاندهنده نوعی پیشرفت است. این نشان میدهد که گروه های ترجمه و مترجمین محترمی مانند میلاد، فرزاد و بهنام، با ارایه کارهای خود، موفق شده اند کاربران اینترنتی را به سوی خود جمع کنند. این نشان میدهد که در کنار فاکتور سرعت عمل – که از نظر من در درجه دوم اهمیت است – فاکتور دقت و روان بودن جمله ها کم کم اهمیت خود را به دست آورده است. در واقع شاید بتوان گفت ترجمه این افراد از چنان کیفیتی برخوردار بوده است که اکنون، هستند کاربرانی که ترجیح میدهد چند روز صبر کنند تا ترجمه فیلم یا سریال مورد نظرشان را با ترجمه مترجم مورد علاقه خود ببینند.

در نهایت امیدوارم بدور از جنجال ها و بحث های اینچنینی، سریال لاست با کیفیت مناسب و جملات دقیق و صحیح ترجمه شود و طرفدارن این سریال جذاب از مشاهده آن با زیرنویس فارسی لذت ببرند. مطمئن هستم که رقابتها ( نخوانید دشمنی ها!) ی اینچنینی در عرصه ترجمه، در نهایت منجر به بالا رفتن کیفیت زیرنویس های فارسی – و صد البته بالا رفتن سطح توقع کاربران – خواهد شد و زمانی خواهد رسید که کاربران، بتوانند ترجمه های خوب و دقیق را از ترجمه های سرسری و بی کیفیت تمییز دهند.

پ.ن: همه این ماجرا، انگیزه و سوژه ای شد برای پروژه بعدی بنده. اگر عمری باقی بود و بررسی WEEDS و Angels and Demons به انجام رسید، در آینده نه چندان دور ، شاهد پروژه ” مقایسه ترجمه های مختلف فصل ششم سریال لاست ” خواهیم بود.

شاد باشید

روزبه

با این همه زبان فارسی می تواند یک زبان علمی باشد، به شرط اینکه کند و زنجیری را که ما به پای آن زده ایم باز کنیم. ما در بقیهً این مقاله می کوشیم نشان دهیم که زبان فارسی زایایی لازم را بالقوه دارد. منتها ما این توانایی را از قوه به فعل نمی آوریم. ولی‌ پیش از آنکه در این بحث وارد شویم، باید به چند نکته توجه داشته باشیم.
الف واژه های علمی برای مردم کوچه و بازار ساخته نمی شوند، بلکه برای جمعی کارشناس و اهل فن و دانشجویانی که در رشتهً خاصی تحصیل می کنند، ساخته می شوند. بنابراین اگر انتظار داشته باشیم که واژه های تازه را همه بفهمند و احتمالا خوششان هم بیاید، انتظار بی‌جایی است. شما یقین داشته باشید معنی ionize و دیگر مشتقات آن را که در آغاز این مقاله برشمردیم جز گروهی اهل فن، انگلیسی زبانهای معمولی نمی دانند و شاید هم هیچگاه نشنیده باشند.
ب برنامه ریزی زبانی ( language planning ) از کارهایی است که بسیاری از کشورها به آن دست می زنند. در برنامه ریزی زبانی آگاهانه در مسیر زبان دخالت می کنند؛ بعضی روندها را تند و بعضی دیگر را کند می کنند تا برآیند آن متناسب با نیاز جامعه باشد. برای اینکه سوء تفاهمی پیش نیاید باید اضافه کرد که این دخالت ها از آن گونه نیست که مثلا مردم نباید بگویند “حمام گرفتن” بلکه باید بگویند “به حمام رفتن” و مانند آن، بلکه مسائلی درحیطهً برنامه ریزی زبانی قرار می گیرند که به خط مشی کلی زبان مربوط شوند: مثلا دادن پاسخ به این سوال که آیا در واژه سازی علمی باید فقط از عناصرزندهً زبان استفاده کرد یا می توان ریشه ها و پیشوندها و پسوندهای مرده را نیز احیا کرد و به کار گرقت؟ یا اینکه آیا می توان از عناصر قرضی در زبان فعل ساخت و مثلا گفت “تلویزیدن” ؟ و “تلویزیده” ؟ و مانند آن.
پ نکتهً مهم دیگر این است که مشکل واژه های علمی را باید یکجا و به طور خانواده ای حل کرد. مثلا اگر قرار باشد برای ۱۳ اصطلاحی که در آغاز این مقاله برشمردیم و در انگلیسی همه از ion ساخته شده اند برابرهایی ساخته شوند باید شیوه ای به کار گرفت که نه تنها جوابگوی آن ۱۳ اصطلاح باشد، بلکه اگر به تعداد آنها افزوده شد نیز همچنان کارساز باشد.
با توجه به نکاتی که در بالا گفته شد اکنون راه هایی را که برای واژه سازی‌علمی مفید به نظر می رسند به بحث می گذاریم. در واقع آنچه من می‌خواهم بگویم حرف تازه ای نیست؛ دیگران قبلا آنها را گفته و حتا عمل کرده اند. منظور من توجیه درستی راهی است که آنها رفته اند و بر طرف کردن سوء تفاهماتی که از این رهگذر در ذهن بعضی از افراد به وجود آمده است.
۱- مهم ترین راه و بارورترین روش برای ساختن واژه های علمی، ساختن مصدر تبدیلی یا به اصطلاح “مصدر جعلی” است. در فارسی نیز مانند انگلیسی، فرانسه، عربی و بسیاری از زبانهای دیگر باید از اسم یا صفت فعل بسازیم تا بتوانیم مشتقات لازم را از آن به دست بیاوریم و گره کار خود را بگشاییم.
تنها با ساختن فعل است که می توان مشکل واژه های علمی را به طور گروهی حل کرد. مثلا اگر از “یون” با پسوند فعل ساز ” یدن ” فعل “یونیدن”ساخته شود، می توان تمام برابرهای لازم را برای ۱۳ اصطلاحی که در آغاز این مقاله برشمردم به دست آورد: یونیدن، یونیده، یوننده، یونش، یونیدگی، یونش پذیر، یونش پذیری، اتاقک یونش، انرژی یونش، پتانسیل یونش، ردِ یونش، گاز یونیده، تابش یوننده، ونیز بسیاری دیگر که ممکن است بعدا مورد نیاز باشند.
چنان که پیش تر گفته شد، این حرف تازه ای نیست: آقای دکتر محمد مقدم در آیندهً زبان فارسی ( ۱۱ )همین پیشنهاد را می کنند، منتها ایشان معتقدند که مادهً فعل نیز باید از اصل فارسی باشد. پیش تر به دکتر محمود هومن و گرایش او به ساختن فعل های تبدیلی نیز اشاره کردیم. ولی نخستین کسی که به این فکر جامهً عمل پوشانید دکتر غلامحسین مصاحب بود که در دایرة المعارف فارسی افعالی مانند ” قطبیدن “، “اکسیدن”، “برقیدن”، “یونیدن” را به کار برد والحق که به کار درستی دست زد.
امروز نیزگروه های واژه سازی در مرکز نشر دانشگاهی از همین خط مشی پیروی می کنند. در اینجا برای رفع سوء تفاهم بد نیست چند نکته را توضیح بدهیم.
الف من معتقد به “فارسی سره” که در آن هیچ واژهً عربی یا فرنگی نباشد، نیستم زیرا آن را غیر عملی می دانم. تلاش برای یافتن برابری فارسی برای “یون” کاری است عبث. ولی معتقد نیستم که “یونیزاسیون” و ” یونیزه ” و دیگر مشتقات آن باید در فارسی به کار روند.
زیرا زبان فارسی توانایی ساختن این مشتقات را دارد. از سوی دیگر، من معتقد به طرد واژه های متداول عربی در فارسی نیستم. بعضی از این واژه ها قرن هاست که در فارسی به کار رفته اند و امروز جزو واژگان زبان فارسی هستند، همان طور که تعداد کثیری از واژه های فارسی به صورت معرب در عربی به کار می روند و امروز جزء لاینفک زبان عربی هستند. “در مورد تاثیر زبان فارسی بر عربی از خود قرآن کریم سخن آغاز می کنیم. می بینیم کلمات فارسی فراوانی در این کتاب آسمانی آمده و باز می بینیم که برخلاف خوی ملی گرایی و تعصب عربها یا ایرانیان یا هرنژاد دیگری که می گویند باید زبان را از واژه های بیگانه پیراسته کرد، این کتاب آسمانی از کلمات غیر عربی و از جمله فارسی‌استفاده کرده است.” ( ۱۲ )
بنابراین وقتی صحبت از واژه سازی می شود نباید این توهم به وجود آید که منظور عربی زدایی است.
ب بعضی از ادبای ما وقتی رواج واژه هایی نظیر “قطبیدن” را ( که در برابر polarize به کار رفته ) و یا ” قطبش” و نظایر آن را می بینند دچار تشویش می شوند که “این جعلیات زبان شیرین فارسی را خراب می کنند، به گنجینهً پر ارزش ادب فارسی لطمه می زنند، رابطهً ما را با بزرگان ادب فارسی چون حافظ و سعدی قطع می کنند، در آثار قدما کی چنین چیزهایی آمده است؟ ” و نگرانی‌ های دیگری از همین دست.
در پاسخ این بزرگواران باید گفت: اولا ” قطبیدن” از نظر ساخت هیچ فرقی با ” طلبیدن” ندارد که عنصری و ناصرخسرو و خیام و سعدی و مولوی و حافظ و دیگر بزرگان ادب فارسی آن را به کار برده اند ( نگاه کنید به مدخل “طلبیدن” در لغت نامهً دهخدا). ثانیا واژه هایی مانند polarize ، iodize ، ionize و نظایر آن نیز در آثار بزرگان ادب انگلیسی مانند شکسپیر و میلتون و بایرون و جز آن دیده نمی شوند. ولی ساخته شدن این مصدرها در زبان انگلیسی و دهها مشتقی که از آنها به دست می آید هیچ زیانی به گنجینهً ادب زبان انگلیسی وارد نکرده است.
امروز شور و شوق برای خواندن آثار شکسپیر شاید بیش از روزگاری باشد که این واژه ها ساخته نشده بودند. در واقع این دو قضیه هیچ ارتباطی با هم ندارند. ثالثا چنان که پیشتر گفته شد و شواهدی نیز در تایید آن آورده شد، زبان عربی که در نظر بسیاری از مردم زبان متحجری است، اصطلاحات علمی را به باب های مناسب می برد و مشتق های لازم را از آنها به دست می آورد.
اگر چنین است، پس چرا ما از توان زبان فارسی استفاده نکنیم، فعل های تبدیلی نسازیم، و مشتق های لازم را به دست نیاوریم؟ در این میان کار واژه سازی زبان انگلیسی از همه جالب تر و آموزنده تر است. زبان انگلیسی واژهً ion را ( که به معنی “رفتن” است ) از یونانی عاریه می گیرد و در معنای علمی کاملا جدیدی به کار می برد. سپس پسوند ize را که از طریق لاتین از یونانی به دست آورده است بر آن می افزاید و فعل ionize را می سازد. در مرحلهً بعد، پسوند able را که از طریق فرانسه از لاتین به ارث برده به آن اضافه می کند و صفت ionizable را می سازد، و هیچ کس هم ایرادی نمی گیرد.
ولی ما بعد از قرن ها هنوز می گوییم “طلبیدن” مصدر جعلی است، و اجازه نمی دهیم در زبان فارسی فعل جدیدی ساخته شود، آن هم با پسوند فعل سازی که متعلق به خود زبان فارسی است!
باری، نگرانی های ادبای ما گرچه از روی دلسوزی است، ولی ریشه در واقعیت ندارد. شاید وقت آن رسیده باشد که برچسب “جعلی” و “جعلیات” از روی واژه های تازه پاک شود. اگر جز این کنیم، فارسی از لحاظ واژگان علمی زبانی عقیم باقی خواهد ماند.
۲- یکی دیگر از راه هایی که باید برای واژه سازی علمی مورد استفاده قرار گیرد، بهره گرفتن از مشتقات فعل هایی است که هم اکنون در فارسی به کار می روند، یعنی ساختن مشتق از راه قیاس، اعم از اینکه آن مشتق ها در گذشته به کار نرفته باشند یا فعلا متداول نباشند: مثلا ساختن ” نوشتار” به قیاس “گفتار” یا “رسانه” به قیاس “ماله” و مانند آن.
دکتر محمد مقدم در آیندهً زبان فارسی جدولی از ده فعل فارسی به دست می دهد که از هر کدام می توان بالقوه هفت مشتق به دست آورد که جمعا هفتاد صورت می شود. او می نویسد: “از هفتاد صورتی که دراین جدول داریم می بینیم که چهل و پنج صورت را به کار نمی بریم در حالی که به همهً آنها نیازمندیم. اکنون به آن بیفزایید صدها واژهً همکرد ( مرکب ) را که با آنها نساخته ایم و هزارها واژهً دیگر را که می توانیم تنها از این چند ریشه با گذاشتن پیشوند و پسوند های گوناگون… بسازیم.”
از زمانی که دکتر مقدم این سخنرانی را ایراد کرد ( سوم دی ماه ۱۳۴۱ ) و بعدا به صورت دفتری چاپ شد تاکنون سه صورت از آنهایی که به کار نمی رفته به کار افتاده اند: نوشتار، ساختار، و سازه ( مهندسی سازه ).
ما امروزه صفت ” کُنا ” را به کار نمی بریم، در حالی که از ” کُن + آ ” ساخته شده است مانند: گویا، شنوا، روا، توانا و جز آن. از این گذشته این صفت در گذشته به کار رفته است: ” اگر اندر ذات وی بود، وی پذیرا بودی نه کنا ” ( ۱۳ ) . همچنین است کنایی که به قیاس
” توانایی”، ” گویایی ” و مانند آن ساخته شده است، و در گذشته نیز به معنی ” کنندگی ” به کار رفته است. نیز فعل ” کنانیدن ” در گذشته به صورت متعدی سببی به کار رفته است ( ۱۴ ). حال با استفاده از این امکانات زبان فارسی ما می توانیم مشکل یک گروه از اصطلاحات شیمی را چنین حل کنیم:
کناننده activating کنا active
کناننده activator کنایی activity
کنانش activation کنانیدن activate
انرژی کنانشی activation energy کنانیده activated
منظور از این مثال این نیست که بگوییم اصطلاحاتی که شیمیدان ها در فارسی به کار می برند غلط است و باید آنها را دور بریزند و در عوض این مجموعه را به کار برند؛ بلکه منظور از آن نشان دادن امکانات ناشناختهً زبان فارسی و به ویژه نشان دادن اهمیت قیاس در واژه سازی علمی است. در مثال بالا، ” کنا “، ” کنایی ” و ” کنانیدن ” همه قبلا در فارسی به کار رفته بودند. ولی فرض می کنیم که هیچ کدام از آنها به کار نرفته بودند. در آن صورت نیز ما می توانستیم همین مجموعه را یا نظایر آن را از روی قیاس بسازیم و به کار ببریم. حتا اگر ناچار بودیم می توانستیم این مجموعه را با واژه ای از اصل عربی بسازیم: فعال، فعالایی ( یا فعالیت )، فعالانیدن، فعالاننده، فعالانش، فعالانشی، و اشتقاق های لازم دیگر.
ما باید خود را با نیازهای واژه سازی علمی بیشتر آشنا کنیم. باید این حرف را فراموش کنیم که ساختن ” مصدر جعلی ” جایز نیست. باید از این فرض نادرست دست برداریم که کاربرد واژه امری است “سماعی” و نه قیاسی.
زبانی که قدما به کار برده اند جوابگوی نیازهای آن روز جامعهً ما بوده است. ما می توانیم و باید اندوخته ای را که آنها برای ما گذارده اند دست مایه قرار دهیم، ولی نمی توانیم تنها به آن اکتفا کنیم. باید کند و زنجیری را که ندانسته به پای زبان فارسی زده ایم باز کنیم و بگذاریم زبان همگام با نیازها و تحولات شگرف جامعهً امروز آزادانه پیش برود. اینجاست که نیاز به وجود یک فرهنگستان علوم کاملا احساس می شود، فرهنگستانی که با چشم باز به جهان واقعیات نگاه کند و بتواند سنجیده و خردمندانه گام بردارد.
یاداشت ها
۱- فرهنگ معین یکی از معانی “نمودن” را انجام دادن، عمل کردن، و کردن ضبط کرده است، همان گونه که امروز به کار می رود. مثلا: “تسلیم نمودن” به جای “تسلیم کردن”. دکتر معین یادآور می شود که بعضی از محققان این کاربرد را درست نمی دانند، ولی اضافه می کند: ” باید دانست که بزرگان آن را استعمال کرده اند:
پس سلیمان آن زمان دانست زود
که اجل آمد، سفر خواهد نمود
مثنوی
۲- ناتل خانلری، پرویز، تاریخ زبان فارسی، جلد دوم، پیوست شمارهً۱. بنیاد فرهنگ ایران ۱۳۵۲.
۳- خانم پریوش غفوری، خانم اکرم شیرزاده فرشچی، و آقای دکتر عنایت الله صدیقی ارفعی.
۴- Random House Dictionary of the English Language, ۱۹۸۶
۵- ژاله رستم پور، پژوهشی دربارهً افعال مرکب، پایان نامهً فوق لیسانس زبانشناسی ۱۳۵۹.
۶- از بعضی از فعل های مرکب گاه مشتقی رایج شده است، ‌ولی تعداد آنها بسیار اندک است.
۷- از آقای دکتر رحمت حقدان سپاسگزارم که مرا در گردآوری اطلاعات لازم که به زبان پهلوی مربوط می شد یاری کردند.
۸- صادقی، علی اشرف، ” تحول افعال بی قاعدهً زبان فارسی “، مجلهً دانشکدهً ادبیات و علوم انسانی مشهد، شمارهً زمستان ۱۳۴۹.
۹- از گفتگو با آقای دکتر احمد تفضلی در این زمینه بهره مند شده ام. از ایشان سپاسگزارم.
۱۰- اکثر این شاهدها از لغت نامهً دهخدا گرفته شده اند.
۱۱- مقدم، محمد، آیندهً زبان فارسی، انتشارات باشگاه مهرگان، دیماه ۱۳۴۱.
۱۲- احمدی، احمد ” ماهیت، ساخت و گسترهً زبان فارسی “، زبان فارسی، زبان علم، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۵.
۱۳- نگاه کنید به مدخل های مربوط در فرهنگ معین.
۱۴- لغت نامهً دهخدا.

در کار ترجمه زیرنویس ها، یکی از بزرگترین مشکلات ، پیدا کردن معادل های مناسب برای عبارات است. در موراد بسیاری، علی رغم وجود درک صحیح از جمله مورد نظر، ترجمه ای که به طور کامل مفهوم را برساند یافت نمیشود. بعضی اوقات نیز مجبوریم برای ترجمه یک جمله، متنی متشکل از 3 تا 4 جمله را بنویسیم.

به نظر میرسد در زمینه ترجمه متون و فیلم های انگلیسی زبان، زبان فارسی دیگر آن غنا و کارآیی لازم را ندارد. مقاله دکتر محمد رضا باطنی – که یکسال قبل آنرا در یکی از وب سایت های خبری خواندم – تا حدودی به این مشکل پرداخته است. این مقاله، البته 20 سال قبل نوشته شده است و تا حدودی نیز توسط منبع، خلاصه شده است. برای آشنایی با دکتر محمد رضا باطنی میتوانید به صفحه ایشان در دائره المعارف ویکی پدیا و یا به صفحه معرفی ایشان در همشهری آنلاین بروید.

ذکر این مطالب الزاما به معنای تایید آنها نیست، بلکه تنها فتح بابی است برای تامل و تعمق بیشتر.

فارسی زبانی عقیم
محمد رضا باطنی

دربارهً زیبایی، شیرینی، گنجینهً ادبی و دیگر محاسن زبان فارسی سخن بسیار شنیده ایم. اکنون شاید وقت آن رسیده باشد که با واقع بینی به مطالعهً توانایی های زبان فارسی بپردازیم و ببینیم آیا این زبان می تواند جوابگوی نیازهای امروز جامعهً ما باشد؟ آیا در آن کاستی هایی یافت می شود، و اگر یافت می شود چگونه می توان آنها را برطرف ساخت؟
یکی از ویژگی های زبان، زایایی یا خلاقیت آن است. خلاقیت زبان را از جنبه های گوناگون می توان بررسی کرد ( از جنبهً ادبی، نحوی، واژگانی و شاید هم از جنبه های دیگر). بحث ما دراینجا به خلاقیت یا زایایی در واژگان زبان محدود می شود. زایایی واژگانی به اهل زبان امکان می دهد تا همراه با تغییراتی که در جامعهً آنها رخ می دهد واژه های تازه بسازند و کارایی زبان خود را با نیازمندی های خود متناسب گردانند.
از نظر زبانشناختی، زایایی واژگانی به مبحث اشتقاق یا واژه سازی مربوط می شود ( ازاین پس” زایایی” به کار می بریم به جای زایایی واژگانی ). اشتقاق یعنی اینکه ما بتوانیم از اسم یا صفت فعل بسازیم. از فعل اسم یا صفت بسازیم و مانند آن. با اندکی تسامح می توان گفت اشتقاق یعنی گذر از یک مقولهً دستوری به مقولهً دیگر. بنابراین، اگر بخواهیم به میزان زایایی یک زبان پی ببریم و احتمالا آن را با زایایی زبان های دیگر مقایسه کنیم، باید ببینیم در آن زبان با چه درجه از سهولت می توان از یک مقولهً دستوری به مقولهً دیگر رفت. از میان تغییرات اشتقاقی گوناگون، آنکه از همه مهم تر است گذر از مقولهً اسم یا صفت به مقولهً فعل است، یا به بیان ساده تر، ساختن فعل از اسم و صفت است. دلیل این امر آن است که فعل خود از زایایی زیادی برخوردار است و می توان از آن مشتق های دیگری به دست آورد. مثلا” در زبان انگلیسی از ion ” یون” که اسمی است از اصطلاحات فیزیک و شیمی فعل می سازند و سپس از آن مشتق های دیگر به ترتیب زیر به دست می آورند:
ion ionizable
ionize ionizability
ionized ionization
ionizing ionizer
و سپس از راه ترکیب این مشتق ها با واژه های دیگر اصطلاحات جدیدی می سازند:
ionization chamber
ionization energy
ionization potential
ionization track
ionizing radiation
ionized gas
به طوری که می بینیم، پس از اینکه ion با استفاده از پسوند ize به فعل تبدیل شد می تواند منشاء هفت مشتق یا واژهً جدید باشد که خود می توانند با واژه های دیگر ترکیب شوند و شش اصطلاح جدید بسازند که جمعا ۱۳ واژه و ترکیب می شود، واین به هیچ وجه پایان زایایی فعل ionize نیست.
اما ببینیم در زبان فارسی وضع چگونه است:
۱.در فارسی فقط فعل های ساده یا بسیط هستند که زایایی دارند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد.
۲.در فارسی امروز دیگر فعل ساده ساخته نمی شود، یعنی نمی توان به طور عادی از اسم یا صفت فعل ساخت.
۳.شمار فعل های ساده ای که زایایی دارند و از گذشته به ما رسیده اند بسیار اندک است.
۴.از این شمار اندک نیز بسیاری در حال از بین رفتن و متروک شدن هستند، و جای خود را به فعل های مرکب می دهند. ولی فعل های مرکب عقیم هستند و نمی توان از آنها مشتق به دست آورد.
۵.از “مصدرهای جعلی” فارسی، چه آنها که از اسم های فارسی ساخته شده اند و چه آنها که از واژه های عربی ساخته شده اند، مشتق به دست نمی آید. به بیان دیگر، مصدرهای جعلی زایایی ندارند.
۶.نتیجه: زبان فارسی، در وضع فعلی برای برآوردن نیازهای روزمرهً مردم با مشکلی مواجه نیست، ولی برای واژه سازی علمی از زایایی لازم برخوردار نیست و نمی تواند یک زبان علمی باشد، مگر اینکه برای کاستی های آن چاره ای اندیشیده شود.
ما در بقیهً این مقاله می کوشیم نکاتی را که فهرست وار در بالا برشمردیم با شواهد کافی همراه کنیم و در پایان نیز توصیه هایی را که مفید به نظر می رسند ارائه دهیم.
۱- گفتیم در فارسی فقط فعل های ساده هستند که زایایی دارند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد. اثبات این امر بسیار ساده است. به عنوان مثال فعل ” نمودن ” را در نظر بگیرید. ما از این فعل مشتق های زیادی به دست می آوریم: نمود، نمودار، نموده، نمونه، نما، نمایان، نمایش، نماینده ( و مشتق های دیگری نظیر: نماد، نمادین، نمادگری، نمایه، که به تازگی ساخته و رایج شده اند و نیز مشتق های درجه دومی نظیر: نمایندگی، نمایشگاه، نمایشنامه، نمایشی، که با افزودن پسوندی به مشتق های درجهً اول ساخته شده اند. ) با این همه ” نمودن ” به معنایی که سعدی در این شعر به کار برده است:

دیدار می نمایی و پرهیز می کنی
بازار خویش و آتش ما تیز می کنی

در گفتار و نوشتار امروزه بسیار کم به کار می رود تاجایی که می توان گفت این فعل از بین رفته یا در شرف از بین رفتن است. در زبان فارسی متداول فعل مرکب ” نشان دادن ” جانشین معنی متعدی آن شده و فعل های مرکب ” به نظر آمدن ” و ” به نظر رسیدن ” نیز جانشین معنی لازم آن شده اند. ولی این فعل های مرکب عقیم هستند و هیچ مشتقی از آنها به دست نمی آید. به بیان دیگر، اگر ما فعل سادهً “نمودن” را از اول نداشتیم و از همان آغاز این فعل های مرکب به جای آن به کار رفته بودند، امروزه هیچ یک از مشتق هایی که در بالا برشمردیم در فارسی وجود نداشت ( ۱ ).
به عنوان مثال دیگر می توان “فریفتن” و “فریب دادن” را مقایسه کرد. از “فریفتن” که مصدری ساده یا بسیط است می توان مشتق هایی به دست آورد: فریفته، فریفتگی، فریب، فریبا، فریبایی، فریینده، فریبندگی. ولی از “فریب دادن” که مصدری مرکب است مشتقی به دست نمی آید.
“فریفتن” در گذشته به صورت لازم و متعدی هر دو به کار می رفته است. ولی امروزه معنی لازم خود را بکلی از دست داده است و در معنی متعدی نیز کاربرد زیادی ندارد. بسامد یا فراوانی کاربرد ” فریب دادن” از ” فریفتن” بسیار بیشتر است، و اگر روند تبدیل فعل های ساده به مرکب همچنان ادامه یابد در آینده جانشین بلامنازع ” فریفتن ” خواهد شد.
۲- در فارسی امروز دیگر فعل ساده ساخته نمی شود، یعنی به طور عادی نمی توان از اسم یا صفت فعل ساخت. زبان فارسی به ساختن فعل های مرکب گرایش دارد و برای مفاهیم تازه نیز از همین الگو استفاده می کند. ذکر چند مثال موضوع را روشن خواهد ساخت. در انگلیسی از television فعل televise و در فرانسه فعلteleviser را ساخته اند.
درعربی هم از آن فعل می سازند و می گویند تلفز، یتلفز. اما ما در فارسی می گوییم ” از تلویزیون پخش کرد”. در انگلیسی واژهً telephone را به صورت فعل هم به کار می برند. در فرانسه نیز از آن فعل telephoner را ساخته اند. در عربی هم از آن فعل می سازند و می گویند تلفن، یتلفن. اما ما در فارسی از فعل مرکب ” تلفن کردن ” استفاده می کنیم. در انگلیسی از واژهً philosophy ” فلسفه” فعل Philosophize و در فرانسه از philosophie فعلphilosopher را ساخته اند.
در عربی هم از فلسفه فعل می سازند و می گویند تفلسف، یتفلسف. اما ما در فارسی اگر مورد قبول واقع شود، می گوییم ” فلسفه پرداختن” یا “به فلسفه پرداختن”.
وقتی دکتر محمود هومن مصدر ” فلسفیدن” را ساخت و در نوشته های فلسفی خود به کار برد، مورد پسند قرار نگرفت و آن را ” دور از ذوق سلیم” دانستند. در انگلیسی از صفت polar فعل polarize و در فرانسه از صفت polaire فعل Polarizer را ساخته اند. در عربی نیز از قطب فعل می سازند و می گویند استقطب، یستقطب. ولی ما ترجیح می دهیم بگوییم ” قطبی کردن” و مصدر ” قطبیدن” را جعلی و مشتقات آن را “جعلیات” می دانیم. در انگلیسی از iodine “ید” فعل iodize و در فرانسه از iode فعل ioder را ساخته اند. در عربی نیز از آن فعل می سازند و می گویند یود، ییود. ولی ما در فارسی ترجیح می دهیم بگوییم “با ید معالجه کردن” یا “ید زدن به”.
مثال های فوق کافی است که نشان دهد زبان فارسی به ساختن فعل های مرکب گرایش دارد و فعل بسیط جدید نمی سازد. از فعل هایی که در انگلیسی و فرانسه و عربی ساخته می شوند، ‌ونمونه های آنها در بالا ذکر شدند، به راحتی می توان مشتق های جدیدی به دست آورد، همان گونه که دربارهً مشتق های ionize در بالا مشاهده کردیم. ولی ما در فارسی به راحتی نمی توانیم از “عبارت های فعلی” خود مشتق های جدید بسازیم ( به طوری که از مثال ها نیز فهمیده می شود، در اینجا منظور ما از فعل مرکب، فعل های پیشوند دار نیست).
۳- شمار فعل های ساده ای که زایایی دارند واز گذشته به ما رسیده اند بسیار اندک است. آقای دکتر خانلری در کتاب تاریخ زبان فارسی فهرست افعال ساده را “اعم از آنچه در متن ها مکرر آمده است و آنچه در زبان محاورهً امروز به کار می رود ” (۲ ) به دست داده است.
در این فهرست فقط ۲۷۷ فعل وجود دارد. اما یک نگاه گذرا به فهرست مزبور نشان می دهد که تعداد زیادی از افعال درج شده نه در گفتار امروز به کار می روند و نه در نوشتار. فعل هایی از این قبیل: غارتیدن، آهیختن، اوباشتن، بسودن، چمیدن، خستن، خلیدن، سپوختن، زاریدن، سگالیدن، شکفتن، گساردن، کفیدن، طوفیدن، مولیدن، گرازیدن، موییدن، خوفیدن، و تعداد کثیری دیگر.
در واقع تعداد فعل های سادهً فارسی که فعال هستند، یعنی در گفتار و نوشتار به کار می روند، از رقم ۲۷۷ بسیار کمتر است. در سه بررسی جداگانه که سه دانشجوی رشتهً زبانشناسی ( ۳ ) در دورهً تحصیل شان در گروه زبانشناسی دانشگاه تهران انجام داده اند و فعل های ساده را از متن گفتار و نوشتار روزمره استخراج کرده اند، بالاترین رقم ۱۱۵ بوده است.
با افزودن فعل هایی که بسامد آن ها کمتر است، ولی هنوز در نوشتا ر به کار می روند این رقم بین ۱۵۰ و ۲۰۰ قرار می گیرد؛ یعنی در زبان فارسی حد اکثر ۲۰۰ فعل سادهً فعال وجود دارد که از آنها می توان مشتق به دست آورد!
دکتر خانلری پس از ذکر شمار اندک فعل های سادهً فارسی، در پانوشت صفحه ۲۵۸ همان اثر می نویسد: “مقایسه شود با شمارهً فعل ها در زبان فرانسوی که به ۴۱۶۰ تخمین شده است.”
در زبان انگلیسی که گذر از مقولهً اسم به فعل بسیار آسان است و بسیار فراوان نیز رخ می دهد،‌ تعداد فعل های ساده و زایا بسیار بیشتر است. من با مراجعه به فرهنگ انگلیسی Random House توانستم در بین واژه هایی که با پیشوند tele ساخته شده اند و فقط ۵/۱ صفحه از ۲۲۱۴ صفحهً این فرهنگ را تشکیل می دهند، ۱۶ فعل ساده پیدا کنم که همه دارای مشتقات خاص خود هستند.
اگر این نمونه برداری “مشتی نمونهً خروار” باشد، ‌در این صورت می توان گفت در فرهنگ مزبور در حدود ۲۳۰۰۰ فعل ساده وجود دارد (۴).
اینکه فعل های ساده در فارسی کم اند و به تدریج جای خود را به فعل های مرکب می دهند توجه دیگران را نیز جلب کرده است.
محمد رضا عادل در مقاله ای با عنوان “فعل در زبان فارسی” در شمارهً بهار و تابستان ۱۳۶۷ رشد: آموزش ادب فارسی، چنین می نویسند: “همان گونه که گفته شد، افعال ساده روز به روز روی به کاهش دارد و استعمال افعال مرکب فزونی می یابد. این امر تا بدان پایه است که گاه در چند جملهً متوالی نشانی از فعل ساده نیست…” و نمونه هایی نیز در تایید گفته خود ارائه می کنند.
یک نمونه برداری از فعل های مرکب، فراوانی کاربرد آنها را در زبان فارسی نشان می دهد. در این پژوهش تقریبا سه هزار فعل مرکب به دست آمده است که از این تعداد، ۱۰۵۶ فعل آن با ” کردن ” ساخته شده اند مانند: آزمایش کردن، گود کردن، نامزد کردن و غیره ( ۵ ).
۴- از این شمار اندک فعل های فارسی که به ما رسیده اند نیز بسیاری در حال از بین رفتن هستند، و جای خود را به فعل های مرکب می دهند. ولی فعل های مرکب عقیم هستند و نمی توان از آنها مشتق به دست آورد ( ۶ ). قبلا گفتیم که فعل ” نمودن ” در حالت متعدی جای خود را به ” نشان دادن ” و در حالت لازم به ” به نظر آمدن ” و ” به نظر رسیدن ” داده است، که همه فعل های مرکب عقیم هستند. نیز گفتیم که در برابر فعل سادهً ” فریفتن “فعل مرکب” فریب دادن ” و ” گول زدن ” قرار دارند که کاربرد آنها بسیار بیشتر از ” فریفتن ” است و احتمال دارد در آینده این فعل ساده را بکلی از میدان به در کنند و جانشین آن گردند. در اینجا به چند نمونهً دیگر اشاره می کنیم.
فعل “شایستن” امروز بکلی از بین رفته و جای خود را به “شایسته بودن” داده است. مشتق های ” شایسته “، ” شایستگی “، ” شایان ” و ” شاید” بازماندهً روزگار زایایی این فعل هستند.
فعل ” بایستن ” بکلی از بین رفته و جای خود را به فعل های مرکب ” لازم بودن”، ” واجب بودن ” و نظایر آن داده است. ” باید ” ( و صورت های دیگر آن مانند ” بایستی ” و غیره ) و ” بایسته ” تنها بازماندگان این فعل هستند. فعل ” خشکیدن ” و متعدی آن ” خشکاندن ” بسیار کم و در بعضی از لهجه ها به کار می روند، و فعل های مرکب ” خشک شدن ” و ” خشک کردن‌” جانشین آنها شده اند.
واژه های ” خشک ” ، ” خشکه ” و ” خشکی ” مشتق های بازماندهً این فعل هستند. فعل ” گریستن ” بسیار کم به کار می رود و جای خود را به ” گریه کردن ” داده است، و صورت متعدی آن ” گریاندن ” نیز جایش را به ” به گریه انداختن” واگذار کرده است. واژه های ” گریان ” و ” گریه ” تنها مشتق های بازمانده از فعل ” گریستن ” هستند.
” آمیختن ” تقریبا از استعمال افتاده است. معنی لازم آن بکلی از بین رفته و در معنی متعدی هم جای خود را به ” مخلوط کردن ” یا ” قاتی کردن ” داده است. واژه های ” آمیزش ” و ” آمیزه ” تنها مشتق هایی هستند که از این فعل باقی مانده اند. فعل ” نگریستن ” از استعمال افتاده و جای خود را به ” نگاه کردن ” و ” مشاهده کردن ” داده است.
صورت های ” نگران “، ” نگرانی ” و ” نگرش ” مشتقات رایج این فعل هستند که باقی مانده اند. ” شتافتن ” دیگر به کار نمی رود و جای خود را به ” عجله کردن”، ” شتاب کردن”، ” با شتاب رفتن ” و مانند آن داده است، ‌و “شتاب” و ” شتابان ” مشتق های بازماندهً آن هستند.
البته در زبان پهلوی نیز فعل های مرکب وجود داشته است، مانند “نیگاه کردن”، “ایاد کردن” به معنی “به یاد آوردن”، “به خاطر آوردن” ولی تعداد این فعل های مرکب بسیار کم و ناچیز بوده است( ۷ ).
کاربرد فعل های ترکیبی در فارسی کهن رایج شده و با گذشت زمان شتاب بیشتری گرفته است. آقای دکتر علی اشرف صادقی می نویسند: “این گرایش در دوره های بعد بسیار زیادتر شده… ” و نیز ” به نظر می رسد که زبان فارسی هنوز در مسیر این تحول پیش می رود. شاید امروز دیگرنتوان افعال مختوم به ” ئیدن ” را با قاعده شمرد، چه دیگر هیچ فعل جدیدی به این صورت ساخته نمی شود. برعکس، ساختن افعال گروهی با ” کردن”، “زدن” و جز آن بسیار شایع است: تلفن کردن ( زدن )، تلگراف کردن ( زدن )، پست کردن و غیره. ” ( ۸ ).
آقای دکتر خانلری در اثر یاد شده در صفحه ۳۳۱ می نویسند: “از قرن هفتم به بعد پیشوندهای فعل به تدریج از رواج افتاده و فعل مرکب جای آنها را گرفته است.” و نیز در صفحه ۳۳۲ ” فعل مرکب در فارسی امروز جای بسیاری از فعل های ساده و پیشوندی را گرفته است.
شمارهً بسیاری از فعل های ساده در فارسی جاری امروز بکلی متروک است و به جای آنها فعل مرکب به کار می رود… “. دکتر خانلری سپس فهرست ۵۲ فعل سادهً آشنا را که بکلی متروک شده اند به دست می دهد.
گرایش به ساختن فعل های مرکب آنقدر زیاد است که در برابر مصدرهایی که از اسم یا صفت ساخته شده اند و به آنها ” مصدر جعلی” می گویند نیز اغلب فعل مرکبی وجود دارد مانند ” جنگ کردن ” در برابر ” جنگیدن”، “خم کردن” یا “خم شدن” در برابر “خمیدن”، ” ترش شدن” در برابر “ترشیدن” و غیره.
امروز صورت مرکب این فعل ها کاربردی بسیار بیشتر از صورت بسیط آنها دارد، به طوری که می توان گفت صورت بسیط آنها تقریبا از استعمال افتاده است.
دربارهً علت این گرایش یعنی ساختن فعل مرکب، با قطعیت نمی توان چیزی گفت. ولی احتمال می رود که از لحاظ تاریخی ساختن فعل از واژه های قرضی عربی، مانند رحم کردن، بیان کردن و غیره، اگر نه تنها علت، لااقل یکی از علل عمدهً آن بوده باشد. ظاهرا ساختن فعل مرکب از واژه های دخیل عربی به تدریج گسترش یافته و به واژه های فارسی نیز سرایت کرده تا جایی که تنها الگوی ساختن فعل در فارسی شده است ( ۹ ).
۵- چنان که قبلا گفته شد، در زبان فارسی امروز گذر از مقولهً اسم و صفت به فعل معمول نیست، یعنی نمی توان از اسم و صفت فعل بسیط ساخت. به رغم اینکه بعضی از فعل هایی که از این راه ساخته شده اند قرن هاست در فارسی رایج هستند و بزرگان ادب فارسی نیز آنها را به کار برده اند، مانند ” دزدیدن “، ” طلبیدن “، با این همه بسیاری از ادبا و دستور نویسان آنها را ” مصدر جعلی ” می نامند ، که خود نشانهً اکراه و ناخشنودی آنها از این نوع افعال است ( ما برای اجتناب از کاربرد این اصطلاح، فعل هایی از این دست را ” فعل تبدیلی ” می نامیم و منظورمان این است که اسم یا صفتی به فعل تبدیل شده است.).
مادهً فعل تبدیلی می تواند اسم یا صفت فارسی باشد، مانند ” بوسیدن” و “لنگیدن” و نیز می تواند از اصل عربی باشد، مانند ” بلعیدن”. ساختن فعل های تبدیلی در گذشته بیشتر معمول بوده و با ذوق فارسی زبانان سازگاری بیشتری داشته است، به طوری که شمار زیادی از آنها را در آثار قدما می بینیم که فعلا از استعمال افتاده اند. مثلا ” تندیدن”، ” خروشیدن ” ( ۱۰ ) و بسیاری دیگر:

بتندید با من که عقلت کجاست
چو دانی و پرسی سوالت خطاست

بوستان سعدی

ز مرغان چون سلیمان قصه بشنید
بتندید و بجوشید و بکالید

بلبل نامهً عطار

خروشید گرسیوز آنگه بدرد
که ای خویش نشناس و ناپاک مرد

فردوسی

ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم

حافظ

ولی نباید تصور کرد که فارسی زبانان امروز اصلا فعل تبدیلی نمی سازند. چیزی که هست اکثر این فعل ها عامیانه هستند و کمتر به گفتار رسمی و از آن کمتر به نوشتار راه می یابند.
اینها نمونه ای از آن فعل ها هستند: سلفیدن، توپیدن، تیغیدن، پلکیدن، پکیدن، شوتیدن، ماسیدن، چاییدن، تمرگیدن، شلیدن، کپیدن، سکیدن ( به معنی نگاه کردن)، چپیدن، چپاندن، لنباندن، لمیدن، لولیدن، سریدن، چلاندن، قاپیدن، لاسیدن، و بسیاری دیگر.
آنچه برای بحث ما مهم است این است که از فعل های تبدیلی، چه آنها که از واژه های فارسی ساخته شده اند و چه آنها که از اصل عربی هستند، مشتق به دست نمی آید. این فعل ها، با آنکه ساده هستند، زایایی ندارند و جز معدودی که از آنها به اصطلاح “اسم مصدر شینی” ساخته شده است ( مانند: چرخش، غرش، رنجش ) بقیه مشتقی ندارند یا به ندرت مشتقی از آنها رایج شده است.
به بیان دیگر، فعل های تبدیلی نیز مانند فعل های مرکب عقیم هستند.
۶- نتیجه: تصویری که از زبان فارسی اکنون می توان به دست داد چنین است: درزبان فارسی فقط فعل های ساده یا بسیط هستند که می توانند زایایی داشته باشند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد؛ تعداد این فعل ها در زبان فارسی به طور شگفت آوری کم است؛ از این شمار اندک نیز عده ای در حال از بین رفتن و متروک شدن هستند؛ در زبان فارسی دیگر به طور عادی فعل سادهً جدید ساخته نمی شود، بلکه گرایش به ساختن فعل های مرکب است؛ فعل های مرکب و نیز فعل های تبدیلی هیچ کدام زایایی ندارند، یعنی نمی توان از آنها مشتقات فعل ساده را به دست آورد. زبان فارسی در وضع فعلی برای برآوردن نیازهای روزمرهً مردم با مشکلی مواجه نیست، ولی این زبان برای واژه سازی علمی زایایی لازم را ندارد و نمی تواند یک زبان علمی باشد، مگر اینکه برای رفع کاستی های آن چاره ای اندیشیده شود.
***

حالا حکایت ماست. مردم خوششون میاد اسم ما رو بخونن بهروز!! تا به حال بیش از 10 بار بوده که به من گفتن بهروز. حالا خوبه که ID من تابلوئه وگر نه معلوم نبود  چی میشد….

2) یه اصطلاحی دارن این امریکایی ها، میگن ” in a pickle “  یعنی در یک وضعیت افتضاح و پردردسر. تقریبا معنی ” In Trouble ” میدهد. حالا فکرش را بکنید آدمی که باید تا فردا صبح 2 تا مطلب مجله تحویل بدهد و فردا هم یک مطلب دیگر، ضمنا باید فردا یک کنفرانس هم ارایه کند، زیرنویس هایش هم مانده، میخواهد ” نود ” هم ببینید، مهمان هم برایش آمده ، با این وجود مشغول جستجوی یک مینی لپ تاپ ارزان قیمت و مناسب است!!

مزه خیار شور را کاملا احساس میکنم!!

3)میخام خوندن ” خاک غریب ” جوپا لاهیری را ادامه بدهم، اگر عمری باقی بود، پس فردا سر کشیک…