قبل از شروع هر کار، باید برای بررسی یک زیرنویس، چند معیار تعریف کنیم. در واقع باید ذکر کنیم که یک زیرنویس ، بر چه اساسی بررسی و ارزشیابی خواهد شد :

1) روان بودن جملات

2) درک صحیح از جملات و ترجمه دقیق

3) استفاده مناسب از معادل های فارسی

4) ترجمه دقیق اصطلاحات

5) صحت ترجمه از نظر املایی

از دوستان عزیز تقاضا دارم اگر مورد خاص دیگه ای به ذهنشون میرسه، اون رو ذکر کنن تا به موارد فوق اضافه بشه.

برای دانلود زیرنویس فارسی و انگلیسی قسمت اول سریال به این آدرس مراجعه کنید

از نظر من، مترجم یک زیرنویس باید علاوه بر آشنایی با زبان، از نظر اجتماعی هم، از فضای فیلم یا سریالی که ترجمه میکنه آگاهی داشته باشه. سعی میکنم با بررسی قسمت اول این سریال، با ذکر مثال، به شما نشون بدم که آگاهی از مسایل اجتماعی، ادبی ، اطلاعات عمومی، و بویژه داشتن روحیه جستجوگری، برای مترجم یک زیرنویس یک امر ضروریه.

فضای داستان : داستان Secret Diary of a Call*Girl، ماجرای یک زن فا*حشه است که در لندن زندگی میکنه.لازم به ذکره که بخاطر محتوای خاص سریال، بعضی از جمله ها قابل بررسی نخواهند بود

در مورد آیتم آخر – یعنی صحت ترجمه از نظر املایی – ، هیچ ابرادی در کار سیروان ندیدم. تا جایی که یادم میاد املای تمام واژه ها درست بود و بخصوص یه موردی که بسیار مایه عصبانیت من میشه – یعنی چسباندن حرف  ه به آخر کلماتی که کسره میگیرن – رو اصلا توی این ترجمه ندیدم.  ولی درباره سایر موارد ، سعی میکنم با ذکر مثال ایراد های کار رو بیان کنم.

در بحث روان بودن ترجمه، میشه به نمونه های زیر اشاره کرد :

22
00:02:13,364 –> 00:02:15,559
I’m very high cIass…

من خیلی در کلاس بالایی هستم…

همچین جمله ای چندان جذاب به نظر نمیاد. من فکر میکنم جمله ای که در ترجمه زیرنویس به کار میره، باید به حدی روان و خودمونی باشه که بشه از اون برای دوبله متن هم استفاده کرد. با این وجود نمونه هایی مثل این جمله در ترجمه این اپیزود زیاد به چشم نمیخوره و در واقع با متن نسبتا روان و مناسبی روبرو هستیم

در مورد درک صحیح جملات و همینطور در مورد ترجمه اصطلاحات، چند مورد رو برای شما دوستان ذکر میکنم :

7
00:00:29,524 –> 00:00:33,563
the surest way to tell a pro*stit*ute
is to look for the woman in the designer suit.

مطمئن ترین راه برای یافتن یه فا*حشه اینه که دنبال یک زن با  لباس طراحی شده بگردید

این یکی از نمونه های عدم انتخاب واژه مناسب در ترجمه هست. عبارت Designer Suit رو شاید بشه به صورت “لباس طراحی شده” ترجمه کرد، اما انتخاب چندان مناسبی نیست. به معنی واژه designer دقت کنید :

Designer :

n.
One that produces designs: a book designer; a dress designer.

adj.

1. Bearing the name, signature, or identifying pattern of a specific designer: designer luggage; designer clothing.
2. Conceived or created by a designer

شاید بشه گفت بهترین واژه برای ترجمه این عبارت ، لباس مارک دار هست.لباس هایی که توسط برند های مختلف و مطرح تولید میشن

19
00:01:59,844 –> 00:02:02,597
I shouId say upfront
that I wasn’t abused by a reIative…

20
00:02:03,564 –> 00:02:07,557
I’ve got no chiIdren to support
and I’ve never been addicted to anything.

21
00:02:09,204 –> 00:02:12,321
Except for maybe the fourth season
of The West Wing, but, you know…

اول باید بگم که من از رابطه سوء استفاده نمیکنم….

من بچه ای برای مواظبت کردن ندارم و تا الان هرگز به چیزی اعتباد نداشتم

به جز شاید به فصل چهارم سریال “بال شرقی” ، اما بدونید که….

این پاراگراف رو به این دلیل انتخاب کردم تا دو نکته مهم رو به شما دوستان بگم. اول از همه بحث دقت در ترجمه  و دوم، بحث تحقیق و داشتن اطلاعات عمومی.

به جمله اول نگاه کنید. کلمه by کاملا کمک کننده هست. اگر در اینترنت کمی جستجو کنید به مقالاتی درباره ارتباط سوء استفاده جنسی کودکان توسط افراد فامیل و بروز روس*پیگری برخود خواهید کرد. در واقع بل – شخصیت اصلی داستان – در این جمله سعی داره تاکید کنه که دلیل اینکه به روس*پیگری روی آورده، سوء استفاده اطرافیان در دوران کودکی نبوده. سیروان عزیز در این جمله، واژه relative رو با relation اشتباه گرفته.

نکته دوم که شاید کمی مته به خشخاش گذاشتن به نظر بیاد، درباره واژه West Wing هست. ترجمه این عبارت به نظر صحیح میاد، اما اگر کمی در اینترنت جستجو کنیم به این لینک برخورد میکنیم. سریال تلویزیونی West Wing درباره اتفاقاتی هست که در قسمت غربی ساختمان کاخ سفید – جایی که دقفتر رییس جمهور قرار داره – رخ میده. به همین دلیل – و به این علت که عبارت “بال” در مورد یک قسمت از ساختمان کمتر در فارسی به کار میره- به نظر من ترجمه این عبارت به صورت “ساختمان غربی” صحیح تره.

59
00:04:39,124 –> 00:04:40,318
Goes without saying.

برو توی بیصدا!

این جمله نمونه درک اشتباه از ترجمه و انتخاب معادل فارسی نادرسته. به معنی این اصطلاح، دقت کنید :

it goes without saying (that) used when you think that someone will already know what you are going to tell them because it is so obvious

It goes without saying that consumers would be happier if prices were lower.
Synonyms or related words for this meaning of Synonyms or related words for this meaning of go without: of course, naturally, evidently, obviously, needless to say…

در واقع این اصطلاح زمانی به کار میره که مساله مورد نظر، از دیدگاه شما کاملا واضح و مبرهنه. به قول عربها : اظهر من الشمس!! یا به قول خودمون : این که دیگه گفتن نداره

مساله مشابهی درباره اصطلاح half way there – که در جمله قبلی در سریال به کار رفته – وجود داره که نیازی به بحث درباره اون نیست.

94
00:06:56,804 –> 00:07:01,195
I teII everyone I’m a IegaI secretary
for one of those huge internationaI Iaw firms.

95
00:07:01,284 –> 00:07:04,720
You know, the ones that need staff at night
to meet contract deadIines.

من به همه میگم که من یه منشی حقوقی برای یکی از بزرگترین شرکت های حقوقی هستم

میدونید، کسایی که به یه سری مسایل توی شب نیاز دارن ، باید با خط قرمزهای قرارداد آشنا بشه

این پاراگراف یک نمونه کلاسک از مشکلی هست که من بهش میگم جمله سازی. این اتفاق زمانی رخ میده که مترجم، معنی دقیق عبارت رو نمیدونه و سعی میکنه با حدس و گمان و بر اساس بعضی واژه ها، محتمل ترین معنی ممکن رو بدست بیاره.

درباره ترجمه جمله اول، چندان بحثی وجود نداره. اما در جمله دوم، سیروان عزیز متوجه نشده که عبارت the ones در واقع به جمله قبلی اشاره داری و ضمیری هست که به جای عبارت International Law Firms به کار ر فته. اشتباه دوم سیروان ، درمورد ترجمه واژه Staff هست. سیروان این واژه رو با واژه Stuff که به معنای “چیز، مورد، مساله،وسیله…” به کار میره اشتباه گرفته. واژه Staff به معنای پرسنل و کارمند به کار میره. درواقع ترجمه جمله دوم ، بیاید به شکل زیر باشه :

از اون شرکتهایی که واسه اینکه به قراردادهاشون برسن، به پرسنل شبکار احتیاج دارن

فکر میکنم این مقدار بررسی، برای نتیجه گیری درباره این زیرنویس کافی باشه. به طور کلی، با زیرنویس متوسطی روبرو هستیم که گرچه برای خاطب عام، تا حدود زیادی قابل قبوله، اما مترجم باید در ادامه کار، دقت بیشتری به خرج بده و با وسواس و جستجوی بیشتر، کیفیت کار رو بالاتر ببره. لازم به یادآوریه که این سریال، جزء کارهای قدیمی سیروان به شمار میاد و طبیعتا به منرور زمان، کیفیت کارز این دوست عزیز نیست بهبود یافته است.

برای سیروان عزیز و اعضای تیم ترجمه انجمن tvcenter آرزوی موفقیت میکنم

شاد باشید

روزبه

]]> http://roozbehmd.com/2010/08/secret-diary/feed/ 8 http://roozbehmd.com/2010/05/weeds-part4/ http://roozbehmd.com/2010/05/weeds-part4/#comments Mon, 31 May 2010 11:56:05 +0000 روزبه http://roozbehmd.com/?p=452 این چند وقته خیلی از کارهای قبلیمون عقب افتادیم . بعد از مدتها میخایم ادامه سریال Weeds رو پی بگیریم. البته طبق معمول، با یک تاخیر خیلی خیلی طولانی!  :)

گرچه بررسی زیرنویس Weeds در این پست تموم نمیشه، اما این آخرین مطلب درباره این زیرنویسه. فکر میکنم اگر قرار باشه این مجموعه مطالب به هدف اصلیش برسه، تا الان رسیده. همچنان متاسفم از اینکه بعضی ها از بازار آشفته زیرنویس فارسی سوء استفاده میکنند و خزعبلات فکری خودشون رو به اسم زیرنویس به خورد مردم میدن.

با چند مثال از ادامه این اپیزود، مطلب رو به پایان میبریم

220
00:09:47,546 –> 00:09:49,403
I was at the orthodontist the other week
221
00:09:49,458 –> 00:09:51,772
and I heard all about Shane’s over-bike.

چند وقت پیش…شنیدم  شین زمین خورده

قبل از اینکه بخایم این دو جمله رو بررسی کنتیم، لازمه به یه نکته مهم دقت کنیم :

به طور معمول، زیرنویس های انگلیسی موجود در اینترنت، دو نوع هستن : یا مستقیما از روی دی وی دی استخراج ( یا به اصطلاح، rip ) شده ان – که معمولا زیرنویس های قابل اعتمادی هستن – و یا اینکه توسط افراد معمولی مثل بنده و شما نوشته شدن. در مورد زیرنویس های نوع دوم، باید دقت کنیم که ممکنه بعضی از جملات اشتباه باشن و گاهی اوقات لازمه به Listening خودمون اعتماد کنیم یا اینکه با توجه به بقیه جملات، جمله اصلی رو حدس بزنیم.

اول یه نگاه به ترجمه فارسی این دو جمله میندازیم. متوجه میشیم که واژه Orthodontist کاملا از ترجمه حذف شده. دلیل این مساله واضحه : دوستان عزیزمون در هنگام ترجمه ، با تصور قبلی، فکر کردن که این گفتگو مربوط به زمین خوردن شین هست ( ظاهرا از واژه Over-bike چنین برداشتی شده) ولی نتونستن بین این اتفاق و کلمه ارتودونتیست ( دندانپزشک متخصصی که بیشتر کارش ردیف کردن دندان های نامنظمه ) ارتباطی برقرار کنن.

البته اونا کاملا حق دارن. چون اصولا این دو مساله هیچ ربطی به هم ندارن. در واقع ، اگر خوب دقت کنیم ، متوجه میشیم که اصولا کلمه گفته شده در فیلم ، over bike نیست! بلکه overbite هست!!

حالا معنی واژه overbite رو عینا از اینجا براتون نقل میکنم :

Overbite refers to the extent of vertical overlap of the maxillary central incisors over the mandibular central incisors

وقتی دندان ها مون رو روی هم فشار میدیم، به طور طبیعی دندانهای جلویی فک بالا و پایین روی هم قرار نیگیرن و بین اونها فاصله هست. اگر این فاصله وجود نداشته باشه و دندان ها روی هم قرار بگیرن، اصطلاحا  بیمار دچار overbite شده و وظیفه ارتودونتیست، برطرف کردن این مشکله.

پس همینجا متوجه میشیم که این زیرنویس هم خالی از اشکال نیست و اصولا حتی به زیرنویس های انگلیسی هم نمیشه صد در صد اعتماد کرد. بویژه اگر اون زیرنویس از روی دی وی اصلی استخراج نشده باشه

243
00:11:10,927 –> 00:11:13,343
Ref, what’s the matter with your whistle!

رف….چرا سوت نمیزنی؟

یه اشتباه خیلی ساده!! کافیه به کلمه  ref توی هر دیکشنری که بخاید نگاه کنید تا متوجه بشید که این واژه مخفف referee و به معنای داور هست!

در اینجا عملا بررسی این اپیزود تموم میشه. برای پست های بعدی برنامه های دیگه ای دارم. تصمیم دارم به ترتیب کار تیم های معروف رو بررسی کنم و احتمالا با سریال انگلیسی زبان Secret Diary of a Call Girl ترجمه جناب سیروان از انجمن tvcenter شروع کنم. به زودی تغیراتی رو هم در سایت خواهید دید.

شاد باشید

]]> http://roozbehmd.com/2010/05/weeds-part4/feed/ 3 http://roozbehmd.com/2010/04/lost-s6e1/ http://roozbehmd.com/2010/04/lost-s6e1/#comments Sat, 17 Apr 2010 19:48:01 +0000 روزبه http://roozbehmd.com/?p=396 با سلام به همگی دوستان

این پروژه عملا به حدی از زمان اصلی خودش عقب افتاد که شاید دیگه مطرح کردنش اصلا جایی نداشته باشه، ولی بنا به قولی که به دوستان دادم، بررسی اپیزود اول از فصل ششم سریال Lost رو خدمتتون تقدیم میکنم

در ابتدا لازم میدونم که چند نکته رو خدمت همه دوستان عرض کنم :

1) این یک مسابقه نیست. هدف اصلی فقط ارزشیابی کار دوستانی هست که بدون هیچ چشمداشت مالی ، برای راحتی دوستان و هموطنانشون زحمت میکشن. ایرادها و اشتباهات موجود در یک زیرنویس ممکنه از کیفیت اون کم کنه، ولی به ارزش معنوی کار، هیچ صدمه ای وارد نمیکنه

2) مطالب مطرح شده در این سایت، نظر شخصی منه. سعی کردم نظراتم خالی از اشتباه باشه و سعی کردم برای حرف های خودم، دلیل محکم و قابل قبولی بیارم. با این وجود، پذیرای هرگونه انتقادی هستم و خوشحال میشم اگر دوستان، اشتباهات این نوشتار رو به من گوشزد کنن.

3) سعی کردم چندان مته به خشخاش نگذارم. سعی کردم ایراد های مهمتر و بزرگتر رو مطرح کنم و از هر تیم ترجمه هم چند نمونه رو ذکر کنم.

4) مهمترین نکته : بعضی از ایراد های موجود  که مهمتر بودن، به جای اینکه در مبحث مربوط به هر تیم ذکر بشن، در انتها و به صورت جداگانه ذکر شدن

و اما بعد….

اکثر زیرنویس های ارایه شده، شامل هر دو قسمت اول و دوم سریال بود. اما من فقط قسمت اول رو بررسی کردم. لازم میدونم تاکید کنم که عملا ، قسمت اول فصل 6 از نظر محتوای، یک نمونه سخت و سنگین دیالوگ انگلیسی محسوب نمیشه و شاید برای مشخص شدن کیفیت کار دوستان، گزینه چندان مناسبی نباشه.

برای راحتی دوستان، مجموعه زیرنویس های فارسی ، به همراه زیرنویس انگلیسی رو به صورن یک فایل فشرده در آوردم که متونید از اینجا دانلود کنید.

در این نوشتار، ترجمه های زیر، مورد بررسی قرار گرفته است:

1) ترجمه تیم فری آفلاین ( میلاد و هدی)

2) ترجمه  بهنام.ر ( با توجه به جدا شدن بهنام از Tvshow ، این ترجمه تنها توسط خود بهنام انجام شده)

3) ترجمه  آقای امیراقدم

4) ترجمه  مهرزاد ( تیم ترجمه 9movie )

5) ترجمه  انجمن دروازه هفتم

به دلیل حجم بالا، فایل تصویری این اپیزود رو آپلود نکردم. با کمی جستجو در اینترنت، متیونید لینکهای این اپیزود رو پیدا کنید.

برای راحتی کار، زیرنویس های بررسی شده رو به صورت جداگانه بررسی کردم :

1) زیرنویس تیم فری آفلاین ( میلاد و هدی )

اکثر دوستان و علاقه مندان به سریالهای خارجی، میلاد رو با زیرنویس های خوب فصول قبلی لاست و همچنین با زیرنویس های سریال زیبای Fringe میشناسن. در این فصل از سریال لاست، میلاد به همراه هدی، یک نمونه کار بسیار روان و کم اشتباه ارایه دادن و نشون دادن که علاقه کاربران اینترنتی به زیرنویس های این دو دوست عزیز بی دلیل نیست. البته در این میان چند مورد کوچک هم وجود داشت که برای نمونه ، ذکر میکنم :

در دقایق اول اپیزود، یعنی در فقلش بک به فصول قبلی، جان لاک خطاب به بن ، این جمله رو میگه :

7
00:00:14,620 –> 00:00:17,620
I’m not gonna
kill Jacob, Ben.

8
00:00:17,620 –> 00:00:19,460
You are

دوست عزیزم میلاد ، این جمله رو به شکل ” من نمیخوام جیکوب رو بکشم” ترجمه کردن. در حالی که going to اشاره به اتفاقی داره که ” قرار هست در آینده بوقوع بپیونده” و مفهوم “خواستن” از اون استنباط نمیشه. شاید عبارت ” من قرار نیست جیکوب رو بکشم” جمله بهتری باشه.

شاید بزرگترین اشتباه میلاد رو بشه در دقیقه پنج اپیزود پیدا کرد. در قسمت ملاقات دزموند و جک، در عبارت زیر :

70
00:05:40,220 –> 00:05:42,540
Nice to meet you, Jack…

71
00:05:42,540 –> 00:05:45,460
or to see you again.

میلاد و هدی عزیز جمله دوم رو به صورت ” البته باز هم ببینمت خوشحال میشم” ترجمه کرده ان که ترجمه صحیحی نیست. درواقع کل دو جمله به صورت ” از دیدنت خوشحال شدم جک…شاید هم از ملاقت مجددت” ترجمه بشه.

با این وجود ، ترجمه میلاد و هدی ، ترجمه بسیار روان و کم اشتباهیه که مسلما مخاطبین این سریال رو کاملا راضی میکنه. بویژه اینکه میلاد و هدی ، در مورد بعضی اصطلحات و اشاره ها به اشخاص، دقت خاصی دارن و حتی در مواردی ، با توضیحات کوچک داخل پرانتز، درک جمله رو برای مخاطب راحت تر کردن.

2) ترجمه آقای امیر اقدم

بر خلاف میلاد و هدی، که چهره های نسبتا شناخته شده ای هستن، اسم آقای امیر اقدم چندان برای مخاطبین آشنا نیست و من هم به طور کاملا اتفاقی و از طریق لینکی که یکی از کاربران انجمن فری آفلاین در یکی از تاپیک ها گذاشته بود، با ایشون آشنا شدم. متاسفانه آقای امیر اقدم در انجمن های معروف فعال در مورد زیرنویس حظور چندانی نداره و این موضوع عملا مایه تاسفه. چون در بررسی ترجمه ایشون، با یک ترجمه روان و کم اشتباه روبرو میشیم که  لذت سریال لاست رو برای مخاطب ایرانی دوبرابر میکنه. امیدوارم در آینده هم شاهد زیرنویس های خوب ایشون باشیم.

شاید بتونم چند ایراد کوچیک به کار ایشون بگیرم. برای مثال عبارت “jacob is gone ” ( توضیح کاملتر در انتهای این مطلب) . اما این ایراد ها بیشتر ” اختلاف سلیقه” به حساب میان تا یک اشتباه ترجمه ای. دو مورد اشتباه ترجمه ای در کار ایشون پیدا کردم که یکی رو در اینجا ذکر میکنم و دومی رو در یک قسمت جداگانه در انتهای مقاله ذکر خواهم کرد :

208
00:17:58,180 –> 00:18:02,260
Actually, in calm seas
w-with a good pilot,

فکر میکنم جناب امیراقدم در اینجا بیشتر به Listening خودشون اعتماد کردن. چون به جای واژه calm seas ، ترجمه صندلی راحت ( calm Seats ) رو قرار دادن

در نهایت، میشه گفت با یک ترجمه بسیار خوب و مناسب روبرو هستیم که دیدنش هر بیننده ای رو خوشحال میکنه و امیدوارم در آینده، زیرنویس های بیشتری از این دوست عزیز ببینیم

3) زیرنویس تیم ناین مووی – مهرزاد

در مورد سرعت عمل، باید کلاه رو به احترام مهرزاد، از سر برداشت! مهرزاد و تیم ترجمه انجمن 9movie همونطور که از قبل قول داده بودن، سریعترین زیرنویس رو ارایه دادن و اولین تیمی بودن که زیرنویس اپیزود اول رو برای دانلود ، در اختیار دوست داران این سریال قرار دادن.  این تیم ، قبل از شروع فصل یک، حرکت بسیار جالب انجام داد و به خود اعضای این تیم، برای سریال لاست فرش قرمز پهن کرد : ارایه زیرنویس پروموی فصل آخر، ارایه زیرنویس کلیپ های Lost in 5 Minutes و Lost in 8 minutes and 15 seconds و در نهایت، ارایه زیرنویس قسمت 00 ( که خلاصه قسمتهای قبلی بود ) حرکت بسیار زیبا و با الرزشی بود که امیدوار تبدیل به یه سنت بشه.

ولی هیچ کاری بدون ایراد نیست و طبیعتا ، کار مهرزاد عزیز هم دارای چند ایراد بود. به نظر میرسه که در بعضی قسمت ها، سرعت عمل بالا ، کمی کار دست مهرزاد و دوستان 9movie داده. بعضی از این اشتباه ها ، بیش از اینکه اشتباه باشن، انتخاب نادرست واژه ها رو نشون میدن. برای مثال

58
00:04:55,660 –> 00:04:58,420
- The stewardess said it was empty.
- No. No, I’m at the window.

- بر طبق برنامه باید این صندلی خالی باشه

- نه من کنار پنجره هستم

خوندن این جمله باعث شد از خودم بپرسم چه ایرادی داره که این جمله رو ” مهماندار گفت این صندلی خالیه”  ترجمه کنیم که به متن اصلی هم کاملا وفادار بمونیم؟

جمله بالا عملا به عنوان یک اشتباه مطرح نمیشه، ولی جمله زیر، به نظر چندان صحیح نمیآد. در صحنه ای که سعید و هارلی در حال گفتگو هستند و سعید داره از مرگ احتمالی خودش حرف میزنه :

195
00:16:06,420 –> 00:16:10,020
Wherever I’m going…

196
00:16:10,020 –> 00:16:12,020
it can’t be very pleasant.

هر جایی که میرم…خاطرات بدی برام تازه میشه

در این جمله، سعید داره واضحا به تجربه بعد از مرگ اشاره میکنه. ترجمه جمله دوم کاملا واضح و مشخصه : هر جایی که دارم میرم ( یا هر جایی که برم – اشاره به سرنوشت بعد از مرگ ) نمیتونه جای لذت بخشی باشه

در نهایت ، گرچه سرعت بالای رلیز زیرنویس ، تا حدودی به کیفیت کار صدمه وارد کرده، اما به طور کلی با زیرنویس خوب و مناسبی مواجه هستیم که میتونه برای دوستانی که برای دیدن سریال، عجله زیادی دارن، یک گزینه ایده آل باشه

4) ترجمه بهنام.ر

بهنام رو با ترجمه سریال Flashforward – زمانی که در تیم ترجمه tvshow به همراه مهسا این سریال رو ترجمه میکرد – شناختم. قرار بود این تیم دو نفره ، از طرف انجمن تی وی شو، کار ترجمه سریال لاست رو هم انجام بدن اما با بروز پاره ای مشکلات، بهنام از این انجمن جدا شد و در حال حاضر ترجمه هاش رو به صورت جداگانه در سایت Subscene آپلود میکنه.

در بررسی ترجمه بهنام، با ترجمه نسبتا خوب و روانی روبرو میشیم. به نظر میرسه بهنام سعی کرده با دقت نسبتا خوبی، کار زیرنویس این سریال رو انجام بده. اما در بعضی موارد هم اشتباه هایی وجود داره. برای مثال در ترجمه واژه Terrific که اون رو ” ترسناک ” ترجمه کرده. در حالیکه در زبان محاوره ای ، بسیار کم پیش میاد که این واژه به این معنی به کار بره و بیشتر معادل Excellent به کار برده میشه یا در عبارت زیر :

260
00:21:08,180 –> 00:21:10,580
I’m not buying it either.

من که مطمئن نیستم

در حالیکه این اصطلاح، به معنای ” باور کردن و پذیرفتن یک حرف” بکار میره و با توجه به معنی واژه either ، ترجمه این جمله به صورت ” من هم باور نمیکنم” شاید ترجمه بهتری باشه. همچنین اشتباهی رو که میلاد در ترجمه عبارت زیر انجام داده، بهنام به شکل دیگه ای تکرار کرده :

70
00:05:40,220 –> 00:05:42,540
Nice to meet you, Jack…

71
00:05:42,540 –> 00:05:45,460
or to see you again.

- خوشحال شدم دیدمت…یا شاید هم به امید دیدار

بهنام قسمت دوم جمله رو به صورت see you again و معادل جملات مر سوم در هنگام خداحافظی ( see you soon ) در نظر گرفته

در نهایت با ترجمه نسبتا خوب و قابل قبولی روبرو هستیم که برای علاقه مندان به زیرنویس های بهنام، خبر خوبی خواهدبود. به نظر میرسه با کمی دقتبیشتر ، بهنام میتونه زیرنویس های بسیار خوبی از این سریال ارایه بده

5) زیرنویس انجمن دروازه هفتم

تصور میکنم ترجمه فصل ششم سریال لاست، اولین ترجمه کاری تیم دروازه هفتم بود که توسط Ellen  و Serpico انجام شد و تا به حال تا اپیزود دوازدهم اون رلیز شده. باید برای این اقدام شجاعانه ، به این دوستان فعال و البته کم ادعا – که بدون هیچ سر و صدا ی خاصی، با رلیز هر اپیزود، زیرنویس اون رو در تاپیکشون قرار میدن – تبریک گفت و براشون آرزوی موفقیت کرد. گرچه به نظر من، شاید برای ترجمه این سریال، نیاز به تجحربه و دقت بیشتری میبود و لازمه که این دوستان دایره معلومات خودشون رو بیشتر گسترش بدن. علی رغم زحمت زیادی که توسط این دوستان کشیده شده، هنوز ایرادهای متعددی در این زریرنویس به چشم میخوره و شاید بهتر بود اعضای این تیم، به جای رفتن به دنبال سریال لاست- که قرار بود توسط چند گروه با تجربه و قدیمی ترجمه بشه – سراغ یک سریال یا فیلم دیگه میرفتن و به تدریج با ریزه کاری های این کار آشنا میشد. سه مورد از اشتباه های مهمتر رو در اینجا براتون ذکر میکنم :

142
00:13:18,220 –> 00:13:20,220
And he’s–and he’s back here
riding coach

143
00:13:20,220 –> 00:13:23,620
- with the rest of us Yutzes! Huh?
- how about that?

- و دوباره داره برمیگرده که سلطنت کنه و زندگی ما ها رو بچرخونه…

در اینجا دوستانمان در انجمن دروازه هفتم، دچار مشکلی شدن که من دوست دارم بهش بگم ” جمله سازی”. این مساله رو در بسیاری از زیرنویس های موجود در اینترنت میشه دید : وقتی معنی یک عبارت رو به صورت کامل و صحیح نمیدونیم، با استفاده از معنی تک تک واژه ها و درک خودمون از جمله، یک جمله جدید میسازیم.

دلیل این اشتباه ، در ترجمه ناصحیح دو کلمه نهفته است : واژه yutz ( برای دیدن معنی به اینجا برید )  رو میشه به سادگی ” اسکل ” ترجمه کرد. ولی مهمترین عبارت در این قسمت از زیرنویس عبارت riding coach هست. واژه coach علاوه بر اینکه به معنای مربلی و معلم به کار میره، به معنای کالسکه های اشرافی و یا درشکه های اسبی هم بکار میره و همین باعث اشتباه این دوستان شده. چون این واژه در هواپیما، برای خودش یه معنی جدا گانه داره. همون طور که میدونین، صندلی های هواپیما، درجه بندی های خاصی دارن : First Class که مجلل ترین و بهترین قسمت هواپیماست، Business Class که تقریبا درجه دو محسوب میشه و Economy Class که تقربا معادل نشتن روی بوفه اتوبوسه و ارزانترین صندلی ها به شمار میاد ( این طبقه بندی ممکنه در بعضی خطوط هواپیمایی متفاوت باشه). نکته این قسمت از سریال این هست که  گاهی اوقات از واژه Coach به جای Economy Class استفاده میشه ( به اینجا رجوع کنید )

نمونه دوم رو در گفتگوی بین زن و خلبان میبینیم :

253
00:20:48,220 –> 00:20:50,220
Other than the fact

254
00:20:50,220 –> 00:20:52,900
that I know they were
on the Ajira flight with us,

-فراتر از حقیقت، فقط میدونم تو پرواز آجیرا با ما بودن…

دوستان عزیز ما دقت نکردن که قرار گرفتن دو جمله در دو خط مختلف زیرنویس ، الزاما به معنای جدا بودن اونها از همدیگه نیست. عبارت Other than the fact کاملا به جمله بعدی چسبیده است و باید به صورت ” جدای از این واقعیت که اونها توی پرواز آجیرا با ما بودن…” ترجمه بشه.

چند مورد اشتباه هم در ترجمه اصطلاح های خاص وجود داشت، مثل ترجمه واژه peachy ، و یا عبارت Help me with sayid که به صورت ” با سعید کمکم کن ” ترجمه شده بود و همینطور ترجمه واژه Gross که اشتباها ” بزرگ ” ترجمه شده بود. در حالیکه معنی ” حال بهم زن ” یا ” چندش آور” میده.

در نهایت، گرچه امید.وارم با کسب تجربه های بیشتر ، در آینده شاهد زیدنویس های بهتر و صحیح تری از این دوستان عزیز باشیم.

اشتباه های شایع

بعضی از جملات اشتباه، در کار چند گروه مختلف تکرار شده بود و به همین دلیل ترجیح دادم که اونها رو به صورت جداگانه ذکر نم :

1) حذف کلمه if در جملات شرطی

دوستانی که با محاوره های سریال ها و فیلم های سینمایی امریکایی آشنایی بیشتری دارن، میدونن که در بسیاری از موارد، در جملات شرطی واژه if به قرینه معنوی حذف میشه و تنها راه برای تشخیص اینجور جملات هم ، تجربه و دقت در متن فیلم یا سریال هست. نمونه ای از این این جملات رو خدمتتون توضیح میدم :

235
00:19:12,620 –> 00:19:16,220
This thing goes down,
I’m sticking with you.

در این جمله ، واژه if به قرینه معنوی حذف شده. ترجمه صحیح این عبارت به این شکل هست : اگر این ( هواپیما ) سقوط کنه، از بغلت جم نمیخورم ( ترجمه میلاد)

این اشتباه در ترجمه تیم های دروازه هفتم و  مهرزاد ( ناین مووی)  دیده میشه و البته بهنام هم در ترجمه زمان فعل دچار اشتباه شده.

نمونه دیگه این جمله رو در زیر میبینیم که باز هم تعدادی از دوستان دچار اشتباه شدن

206
00:17:52,540 –> 00:17:55,420
This plane goes down
in the ocean way out here,

207
00:17:55,420 –> 00:17:58,180
I think our chances of survival
are exactly zero.

2) اصطلاحات

برای دریافت معنی اصطلاحات ، شاید تنها چیزی که لازمه، کمی دقت و البته دسترسی به اینترنت باشه. معنی بسیاری از اصطلاحات رو به سادگی میشه با استفاده از موتور جستجوی گوگل پیدا کرد. یکی از این اصطلاح ها ،در جمله زیر دیده میشه :

233
00:19:05,660 –> 00:19:08,020
You’re not pulling my leg,
are ya?

اصطلاح  Pull someone’s leg به معنای ” سر کار گذاشتن ” یا ” مخ کسی رو کار گرفتن ” به کار میره ( اینجا را ببینید) اما مهرزاد و بهنام در ترجمه این عبارت دچار اشتباه شدن. در حالیکه با یک جستجوی ساده در گوگل، معنی این اصطلاح به راحتی معلوم میشد.

اصطلاح مورد علاقه من در این اپیزود رو در جمله زیر میتونیم ببینیم :

452
00:36:05,540 –> 00:36:08,180
We can go Dutch.

معنی این اصطلاح رو هم به راحتی میشه در اینترنت پیدا کرد. این اصطلاح به معنی ” پرداخت سهم هر کس توسط خودش یا همون ” دنگی حساب کردن ” به کار میره . معنی دقیق این اصطلاح رو از دانشنامه ویکیپدیا براتون نقل میکنم

Going Dutch is a slang term indicating that each person participating in a shared activity pays for himself or herself, rather than any one person paying for anyone else. It is also called Dutch date and Dutch Treat

متاسفانه به جز تیم فری آفلاین ( میلاد و هدی ) و بهنام، بقیه دوستان در ترجمه این عبارت دچار اشتباه شدن.

3) ارجاعات

یکی از نکاتی که باعث میشه من از کار میلاد ، هدی و جناب امیر اقدم لذت ببرم، دقت خاص اونها به ارجاعات هست. در بسیاری از موارد در فیلم ها و سریالها، به شخصیت های مختلف اشاره میه. برای مثال استفاده از واژه Earhart ، اشاره به نام آملیا ارهارت، اولین خلبان زنی که اقیانوس اطلس رو طی کرد داره. همچنین عبارت Crocodile dundee که نام یک فیلم کمدی استرالیایی هست.

4) got و gone

به نظر من در خیلی از جملاتی که در اونها از دو واژه got و gone استفاده میشه ، باید به معنی کلی جمله دقت کرد و تلاش برای ترجمه یک کلمه بر اساس نوشته های دیکشنری، کار چندان جالبی نیست. عبارت Jacob is gone رو میشه به راحتی ” جیکوب مرده ” ترجمه کرد. در صحنه ای که جک سعی میکنه جان یک بیمار رو که دچار خفگی شده نجات بده ، عبارت I got it  رو میشه به راحتی ” گرفتمش ” ترجمه کرد و نه ” من برش داشتم “.

5) اشتباه املایی

قبول دارم که محاله نوشته ای در اینترنت پیدا کنید که خالی از اشتباه های املایی باشه ( بخصوص نوشته های همین سایت ) . اما انصافا استفاده از واژه ” چاغو ” و ” مصدود ” – که البته چندین بار هم در متن تکرار شدن – واقعا شایسته نیست. امیدوارم یه روزی برسه که هم در زیرنویس های فارسی و هم در انجمن های فارسی زبان، کمتر شاهد این گونه اشتباه ها باشیم.

بحث و نتیجه گیری

اول از همه ، باید به خاطر این همه تاخیر از همه دوستان عذرخواهی کنم. هیچ بهانه ای این همه تاخیر رو توجیه نمیکه.

لازم میدونم چند نکته رو ذکر کنم :

1) همونطور که گفتم، دشواری متن اپیزود اول در حدی نبود که بتونه معیار مناسبی برای ارزش دهی به مترجمین مختلف باشه. ولی کیفیت قابل قبول ترجمه ها، نوید روزهای خوبی رو میده که بتونیم اکثر فیلم ها و سریال های معروف رو با زیرنویس های قابل قبول و روان ببینیم

2) ترجمه کردن فیلم و سریال، بدون دسترسی به اینترنت، یک کار عبث و بیهوده است. حجم اصطلاحات به کار رفته در زبان محاوره به حدی بالاست که یاد گرفتن همه اونها و به یاد داشتن اونها، حتی برای مترجمین حرفه ای هم غیر ممکنه

3) ایمان دارم که مهمترین دلیل بروز اشتباه در ترجمه زیرنویس ها، اعتماد به نفس بیش از حده. زمانی که تصور کردیم همه چیز رو میدونیم، دست از جستجو کردن بر میداریم و به جای معنی صحیح ، برداشت ذهن ناقص خودمون رو مینویسیم.

4) یک نگاه کلی به اشتباه های ترجمه ای موجود در این زیرنویس ها نشون میده که بزرگترین مشکل، استفاده از معانی نوشته شده در دیکشنری های انگلیسی به فارسیه. چون در جای جای متن، به واژه های بر میخوریم که مشخصا بر اساس دیکشنری های معروف ترجمه شدن. باید به خاطر داشت که در زبان محاوره ، معنی یک واژه ممکنه به طور کامل تغییر کنه. توجه به زبان محاوره ای، میتونه قسمت زیادی از مشکلات ترجمه موجود در زیرنویس ها رو حل کنه

در نهایت باید به همه دوستان عزیزی که برای ترجمه این سریال زحمت کشیدن و وقت گذاشتن خسته نباشید بگم و آرزو کنم که در همه مراحل زندگی موفق باشن. زمانی ، یکی از دوستان  بنده رو متهم کرده بودن که خودم رو از همه بزرگتر میدونم و دوست دارم نقش آدم های بزرگ رو بازی کنم. من خودم رو بزرگتر از هیچ کس نمیدونم، ولی از زدن حرفی که حی میکنم صحیحه ، هیچ ابایی ندارم. و خوشحال میشم که یک روز، دوست عزیزی پیدا بشه و غلط بودن حرف های من رو به من نشون بده و من رو راهنمایی کنه.

امیدوارم این نوشته ، حوصله کسی رو سر نبره و برای مترجمین عزیز و کسایی که به اینکار علاقه مند هستن، مفید باشه

شاد باشید

روزبه

1) در چند روز گذشته وقایع ناگواری در عرصه زیرنویس فارسی رخ داد. از مدت ها قبل ، به صورت جسته گریخته، سایت های فعال در زمینه فیلم و زیرنویس ، مورد حملات اینترنتی موسوم به DDOS قرار میگرفتند. اما در چند روز اخیر، این حملات به شکل گسترده تری صورت گرفت. انجمن 9movie ، به طور کامل از دسترس خارج شد و در حال حاضر نیز به صورت آفلاین در درسترس است و از عمق صدمه وارد شده به پایگاه داده های این سایت هنوز خبری در دسترس نیست. سایت رپیدباز، در اثر حملات مشابهی ، به مدت 17 ساعت داون بود و در نهایت موفق شد از این وضعیت جان سالم به در ببرد. بیشترین آسیب اما، به سایت قدیمی و ارزشمند farsisubtitle وارد شد. آپلود سنتر این سایت هک شد و  7000 زیرنویس آپلود شده بر روی آن ، به طور کامل از بین رفت.

خوشبختانه مدیران این سایت، بیش از 60 درصد این زیرنویس ها را در اختیار دارند و بزودی پروسه آپلود مجدد این زیرنویس ها آغاز میشود. مدیران این انجمن اعلام کرده اند که بزودی ، یک تیم برای هماهنگی بیشتر تشکیل میشود و طبیعتا از همه دوستانی که زیرنویس های این سایت را در اختیار دارند ، دعوت به همکاری میشود.

2) این که این حملات از سوی چه فرد یا افرادی صورت گرفته چندان مشخص نیشت، و امیدوارم هر چه زودتر، این وقایع برای همیشه پایان یابد. آنچه که مشخص است ، چنین حرکاتی ، گرچه به صورت مقطعی ممکن است در روند زیرنویس های فارسی اشکال ایجاد کند، اما بزودی، این افراد به بیهوده بودن کار خود پی خواهند برد.آنچه که مهم است ، همدلی و همکاری کلیه انجمن ها و افراد غعال در زمینه زیرنویس فارسیست تا آثار و عواقب چنین حملاتی به حداقل برسد.

3) بعد از مدت ها تاخیر، امشب بررسی زیرنویس فارسی فصل 6 سریال لاست را آغاز میکنم. در این بررسی، زیرنویس های تهیه شده توسط انجمن فری آفلاین ( میلاد و هدی) ، 9movie ( مهرزاد ) ، tvshow ( بهنام و مهسا ) ، seventh Gate و همچنین زیرنویس تهیه شده توسط آقای امیر اقدم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. برای رعایت عدالت، اولین زیرنویس ارایه شده توسط این دوستان ملاک کار خواهد بود ( گرچه تنها انجمن 9movie نسخه تصحیح شده زیرنویس خود را ارایه دا و در صحبتی که با مسوولین این سایت داشتم، تصحیح های انجام شده تنها مربوط به غلط های املایی بود)

4) قالب سایت را تغییر داده ام. گرچه قالب جدید ، بسیار زیباست و کابر میتواند به اختیار خود، رنگ قالب را نیز تغییر دهد اما متاسفانه هنوز در مرورگر اینترنت اکسپلورر با اشکال نمایش داده میشود. بزودی این مشکل را حل خواهم کرد و یا قالب دیگری را برای سایت آماده میکنم.

شاد باشید

روزبه

پ.ن : عکس انتخاب شده برای این مطلب، تصویر مجسمه چوبی رویش ، اثر کامبیز شریف است. حکایت غمبار این مجسمه ، باشد برای بعد.

دوست عزیزی در یکی از تاپیک های یکی از فروم های معروف فعال در زمینه زیرنویس، بدون دلیل خاصی ، از بنده اسم بردن و فرمودن که کسایی امثال من رو “که خودشون رو بزرگ همه میدونند و از همه ایراد میگیرن” آدم حساب نمیکنن و ارزشی برای افرادی مانند بنده قائل نیستن. بنده پستی در جواب ایشون نوشتم و ایشون هم پست دیگه ای در جواب بنده نوشت. با درخواست یکی از مدیران ، بنده پست خودم رو ادیت کردم و نوشته ها رو پاک کردم. ایشون، بعد از ادیت کردن پست خودشون، این پیغام خصوصی رو برای بنده فرستادن :

چون پستتون رو ویرایش کردید من هماحترامگذاشتم و پسم رو ویرایش کردم
اما جهت اینکه جواب روخونده باشید
:

شما اصولا حقي نداريد که براي کسي تعيين تکليف کنيد
خوب شد که غلط املائي من رو گرفتيد چون صفت اقا برازنده شما نبود همونجور که فرموديد در پست قبليتون هم که در اون تاپيک پاک شد من هم شما رو ادم حساب نکردم که جوابتون رو بدم و ترجيح دادمکه به مديريت گزارش کنم ولي گمون ميکنم شما يا تو خانواده نظامي بزگ شديد يااز بچگي عقده هاي ناگشوده اي داريد که تا اينجا هم حمل ميکنيد و اصولا دوست داريد بقيه رونصيحت کنيد و بگيد که از همه بزرگتريد ريشه اين عقده ها رو بايد در کودکي شما جستجو کرد ولي با اينکه من مطمئنا سنم از شما بيشتر هست دليلي نميبينم که همه جا عنوان کنم و بخوام اداي بابا بزرگها رو دز بيارم چون مثا شما عقده خود بزرگ بيني ندارم
به هر حال من هم توصيه ميکنم که به روانشناسي مراجعه کنيد
بنده هم افتخار ميکنم که ادم چاپلوسي نيستم بر خلاف بعضيها و جايي که لازم باشه نقد ميکنم و جايي که لازم باشه تشکر و قدر داني
———————-
و اما صحبت الان
1- مطمئنا چند سالی از شما بزرگترم
2-چون حوصله بحثهای خاله زنکی روندارم پی امرو غیر فعال میکنم
3- اگر پستهای دیگه من رو خونده باشید میبینید که در جای خودش از مترجمین تشکرهم کردم
4- قضاوت زود نکنید
5- همیشه راه برای دوستی بازه
6- دلیل جمله بالا: بخشش از بزرگانه و من شما رو بخشیدم

لازم میدونم چند نکته رو جهت اطلاع همه دوستان عرض کنم :

1) بنده به هیچ وجه خودم رو بزرگ نمیدونم. ولی افتخار میکنم که دوستانی دارم که بزرگن و بزرگوارن. افتخار میکنم که کسایی مثل میلاد و سجاد و هدی به این سایت سر میزنن و به من لطف دارن

2) افتخار میکنم که اولین کسی هستم که به طور فعال ، سعی کردم زیرنویس های موجود رو بررسی کنم و ایراد های اون ها رو متذکر بشم و خوشحالم که بخصوص در تجربه ای که در مورد بررسی زیرنویس 24 دااشتم، حتی کسی که از کارش ایراد گرفته بودم با بزرگواری به این سایت سر زد و نظراتش رو گفت و همه ما هم از اون نظرات استفاده کردیم. همین الان میگم که هر کسی حق داره به این سایت بیاد و اگر میتونه ، غلط بودن حرف های من رو ثابت کنه. گرچه تا به حال کسی این کار رو نکرده.

3) بنده خوشبختانه ، برنامه فعالیت های خودم رو با حرف های افرادی مثل ایشون تنظیم نمیکنم. گرچه متاسفم که بعد از این همه تلاش برای بالا رفتن کیفیت زیرنویس های فارسی،  ایجاد همبستگی بین تیم های ترجمه و از بین رفتن سوء تفاهم ها ، این بود عاقبت ثمر باغبانیم….

4) خوشحالم که افرادی مثل ایشون، بنده رو آدم حساب نمیکنن. به هر حال بنده یک عمر با آبرو زندگی کردم. امیدوارم خدا هیچ وجه چنین ننگی رو برای من نپیذیره

5) در نهایت یک بار دیگه ، این توصیه رو برای خودم تکرار میکنم تا یادم باشه که هیچوقت با چنین افرادی بحث نکنم :

Do not argue with an idiot. He will drag you down to his level and beat you with experience

شاد باشید

روزبه

پ.ن : دریک اقدام بزرگوارانه، این دوست عزیز به بنده پیغام دادن که مجددا پیغام خصوصیشون رو فعال کردن که اگر بنده مایلم، جواب بدم!

پ.ن2 : ایشون مجددا صندوق پستیشون رو بر روی بنده بستن ( البته بعد از اینکه لطف کردن و هر چی از دهنشون در اومد به من گفتن !! ) ولی در آخرین پیغامشون فرمودن که :  من هم مقابله به مثل میکنم و هر جا لازم باشه از خودم دفاع میکنم اونوقت مردم میمونن و قضاوتشون. بنده هم همینجا اعلام میکنم که شدیدن از این حرکت استقبال میکنم و خوشحال میشم. ضمنا برای اینکه امکان این کار از ایشون سلب نشه، پیغام خصوصی آخر ایشون رو گزارش نمیکنم تا یکوقت خدای نکرده به خاطر بی ادبی و فحاشی از فروم بن نشن!

برای اینکه این مشکلات هم دیگه پیش نیاد، شما قبل از اینکه فیلمی رو شروع به ترجمه کنی، یه سر به انجمن ….[ بدون ذکر نام در این گزارش!] بزن. اگر اونجا خبری نبود، ترجمه رو شروع کن

اصلا به این مساله کار ندارم که پاسخ کسی که مخاطب این جمله بود چه بود. این جمله خبر از یک مشکل بزرگ در زمینه زیرنویس های فارسی دارد : حس مالکیت

کارهای زیرنویس من، از اکثر دوستان فعال در زمینه زیرنویس کمتر است. من عملا غیر از فصل دو و سه سریال scrubs – که آنهم بنا به دلایلی با استعفای من از تیم ترجمه PC7 فعلا روی هوا مانده – فقط انیمیشن ratatouille را در پرونده خودم دارم. اما کار خودم را با یک انحصار شکنی شروع کردم. کسی که اولین بار اقدام به ترجمه انیمیشن ratatouille کرد، همه افتخارش این بود که اولین ترجمه را من ارایه کردم!

در حال حاضر، این اتفاق به شکلی دیگر در حال تکرار شدن است. حضور گروه های ترجمه قوی در سطح اینترنت یکی از اتفاقات میمون و مبارکیست که در چند سال اخیر در زمینه فیلم و سریال افتاده است. اما نباید این اعتماد به نفس مترجمین و اطمینان آنها به تواناییشان در ارایه یک زیرنویس مناسب ، این تصور را برای آنان ایجاد کند که حق دارند تنها مترجم این فیلم یا سریال باشند. من این حق را برای خودم قایل شدم که زیرنویس دوباره ای از انیمیشن راتاتویی تهیه کنم، به این دلیل که معتقد بودم که توانایی های من از مترجم اصلی بیشتر است. ولی باید همین حق را  به هر کس دیگه ای هم بدهم که بخواهد چنین تصوری داشته باشد.

انحصار در ترجمه زیرنویس های فیلم و سریال، نه منطقیست و نه پذیرفتنی. تنها میتوان امید داشت که با ارایه ترجمه های مناسب و دقیق، هر گروه و تیم ترجمه، طرفدار های ویژه ای داشته باشند که برای آماده شدن زیرنویس های این گروه ها، صبر کنند و از صبر کردن خودشان، راضی باشند

شاد باشید

روزبه

این دو زیرنویس را ( به همراه زیرنویس اصلی انگلیسی) میتوانید از اینجا دریافت کنید.

در ابتدا  باید به چند نکته اشاره کنم:

زیرنویس جناب برزگر زودتر آماده شد. اما حداقل برای من، که با نسخه 2HD داشتم سریال رو میدیدم، ناهماهنگی های زیادی وجود داشت. البته بیشتر این ناهماهنگی ها به خاطر یک اشتباه تکنیکی بود : در فایل های زیرنویس به فرمت srt باید بین خطوط، فاصله وجود داشته باشه. در بعضی قسمتهای زیرنویس بابک، این خطوط به هم چسبیده هستند و و در نتیجه، دو خط زیرنویس به همراه اعداد  تایمرشون نمایش داده میشه. به این دو تصویر نگاه کنید تا متوجحه منظورم بشین:

حال به زیرنویس نگاه کنید :

می بینید که بین خطوط 19 و 19 فاصله وجود داره اما بین خطوط 19 و 20 این فاصله حذف شده  و در نتیجه همه خطوط با هم نمایش داده شدن.

و اما درباره زیرنویس ها ، در ابتدا قصد داشتم یک بررسی مفصل روی زیرنویس ها انجام بدم. اما به دو دلیل این کار رو انجام ندادم، اول اینکه این کار بسیار وقت گیر بود و دوم اینکه کار دوست گرامی، جناب سجاد، تقریبا حرفی برای گفتن باقی نمیگذاشت.

ترجمه جناب برزگر هم خوب بود و در مقابل بسیاری از ترجمه های موجود در اینترنت، حرف های خوبی برای زدن داشت. اما در بعضی قسمت ها دچار ایرادهایی بود که لازم هست مترجم به اون ها دقت کنه. آشنایی نداشتن با بعضی از قالب های رایج موجود در فیلم ها و سریالها، و کمی بی دقتی علت این مشکلات بود.

برای نمونه، چند اختلاف بین دو ترجمه رو ذکر میکنم.

اولین اختلاف در این جمله وجود داره

24
00:03:12,387 –> 00:03:13,988
Coming at you! Gray sedan!

جمله دوم رو بابک ترجمه نکرده. البته جمله مهمی نیست. sedan به ماشینهایی میگن که در جلو به جای دو صندلی، یک صندلی دارن و در واقع صندلی راننده و شاگرد به هم چسبیده است.

38
00:04:33,060 –> 00:04:34,728
This is the boldest diplomatic initiative

39
00:04:34,795 –> 00:04:36,262
we’ve seen in a generation

اینجا بین ترجمه ها اختلاف هست. یکی از معانی رایج واژه Bold ، شجاعانه و رو به جلو هست. چیزی که بابک رو به اشتباه انداخته واژه initiative هست که بابک از اون معنای ” آغازکردن” رو برداشت کرده. در حالیکه معنی این واژه ” حرکت آغازکننده یک پروسه” یا ” پیش قدم شدن” و ” ابتکار عمل ” هست

the ability to make decisions and take action without waiting for someone to tell you what to do

ترجمه سجاد ترجمه صحیح تری هست. اشتباه مشابهی در خط بعدی وجود داره :

40
00:04:36,330 –> 00:04:38,731
It could finally lay a
foundation for real peace

41
00:04:38,799 –> 00:04:40,366
throughout the entire region

بابک با همون پدیده ای روبرو هست که من بهش میگم جمله سازی. یعنی زمانی که ما بر اساس 2-3 کلمه از یک جمله، در ذهن خودمون یک معنی ایجاد میکنیم. بابک معنی Foundation رو ” سازمان ” در نظر گرفته. در حالیکه در اینجا ، معنی این واژه دقیقا همون چیزی هست که در ساختمان سازی به اون فونداسیون میگن.ترجمه سجاد صحیح هست

53
00:05:06,318 –> 00:05:08,185
Hi, Dad. Sorry we’re late.

54
00:05:08,253 –> 00:05:09,586
They’re redirecting everyone around the UN

واژه redirect دقیقا همون معنی رو داره که ازش انتظار میره : direct کردن مجدد. گوینده در اینجا داره میگه در اطراف سازمان ملل، مسیر ماشین های مردم ( توسط پلیس) تغییر داده میشه.

89
00:06:25,609 –> 00:06:28,444
It is widely expected that
President Hassan will announce

90
00:06:28,511 –> 00:06:30,779
the dismantling of his country’s
nuclear weapons program.

91
00:06:30,847 –> 00:06:34,818
President Hassan has stated that
he considers these negotiations

92
00:06:34,885 –> 00:06:38,823
a historic success and a new
beginning for his country

93
00:06:38,891 –> 00:06:40,592
and the entire Mideast region.

بابک در ترجمه خطوط اول ، عملا واژه dismantling رو ترجمه نکرده. ضمن اینکه در استفاده از واژه consider هم دچار اشکال شده و جمله دوم رو مفعول برای فعل consider در نظر گرفته.

در مجموع ، ضمن عرض خسته نباشید به هر دو دوست بابت ترجمه های خوبشون، یک تبریک جداگانه به دوستانی که برای دیدن این سریال با ترجمه جناب سجاد صبر میکنن میگم. این ترجمه زیبا و روان، ارزش صبر کردن رو داره.

شاد باشید

روزبه

137
00:13:06,990 –> 00:13:10,609
These criminals who sent this ambigram

138
00:13:10,610 –> 00:13:13,619
meant it as a taunt, a provocation.

واژه taunt به معنای طعنه زدن هم به کار رفته. اما عملا منظور نوعی طعنه زدن هست که دیگران رو عصبانی کنه و اونها رو وادار به عکس العمل کنه. منظور همون تحریک کردن هست. باید دقت کرد که دو جمله به هم وصل هست و جمله اول ، فاعل جمله دوم محسوب میشه : منظور این جنایتکارانی که این آمبیگرام رو فرستادن….

در اینجا فرهاد متاسفانه گرفتار جمله سازی شده، ترجمه هومن هم چندان صحیح نیست. هومن عملا در هنگام ترجمه جای واژه های meant و it رو با هم عوض کرده. ترجمه سورنا و هومن صحیح هست

128
00:12:47,560 –> 00:12:49,040
Why me?

129
00:12:49,920 –> 00:12:53,320
Your expertise. Your erudition.

130
00:12:53,360 –> 00:12:57,280
Your recent involvement
with certain church…

131
00:12:57,320 –> 00:12:58,760
shall we say… mysteries.

نکته اول اینکه در بعضی نسخه های زیرنویس انگلیسی، به جای واژه certain از واژه centain استفاده شده که صحیح نیست. دوم اینکه عملا هیچمدوم از مترجمین به نکته زیر دقت نکردن : تمام جمله ها به هم پیوسته هست. به خط سوم و چهارم نگاه کنید . جمله اصلی این هست :

Your recent involvement with certain church mysteries.

دقت کنید که church Mysteries مضاف و مضاف الیه هستند که به ضرورت، بین اونها فاصله افتاده.

اکثرا involvement رو در دیکشنری ها ” درگیری ” معنی کردن. ولی این واژه چندان مناسب نیست. چون در زبان روزمره ما،منظور از درگیری ، بحث و جدل و یا کتک کاری هست. در حالیکه در زبان انگلیسی منظور از involvement ، شرکت داشتن یا موثر بودن در یک پروسه هست. من واژه ” ارتباط” رو بیشتر میپسندم. بنابراین شاید بشه این جمله رو به این شکل ترجمه کرد :

ارتباط اخیر شما با بعضی – شاید بشه گفت – رازهای مربوط به کلیسا

ضمن اینکه فرهاد خط  دوم رو به صورت یک جمله کامل ترجمه کرده :” شما تجربه دارید” که البته صحیح نیست

132
00:12:59,960 –> 00:13:04,240
I wasn’t under the impression that
episode had endeared me to the Vatican

درباره این جمله باید چند نکته رو عرض کنم:

نکته اول عبارت Under the impression هست که معنای assured,believing,certain رو میده.

نکته دوم این هست که هم سورنا و هم لئون واژه اپیزود رو به نوشته های پروفسور لانگدون ربط دادن. من با نظر این دوستان موافق نیستم. واژه episode در دیکشنری های انگلیسی معادل event معنی شده و به نظر من با توجه به جمله های قبلی، منظور از این واژه، حوادثی هست که در فیلم Da Vinci Code رخ داده.

از این قسمت به بعد ، زیرنویس فرهاد و هومن رو از بررسی حذف میکنیم و کار رو با دو زیرنویس باقی مانده ادامه میدیم

159
00:15:12,880 –> 00:15:15,640
We’ll meet in the headquarters
of the Swiss Guard

سورنا اینجا یه اشتباه کوچیک کرده. Headquarters به معنای ” محل فرماندهی ” هست.

165
00:15:29,960 –> 00:15:33,160
i}The Roman Carabinieri are here as
well in an advisory capacity

اینجا اشتباه رو لئون عزیز انجام داده. Roman Carabinieri  اسم یک آدم نیست. بلکه قسمتی از نیرو های پلیس ایتالیاست.

180
00:16:34,772 –> 00:16:37,120
Ceremony, traditions,
heavily mark our lives

با ترجمه سورنا چندان موافق نیستم. سورنا واژه mark رو به معنای اسمی اون بکار برده. در حالیکه این واژه وقتی به صورت فعل به کار میره الزاما به معنای “علامتدار کردن” نیست و میتونه معنای مختلفی داشته باشه مثل :

indicate, signal; write down, record; notice;
make a mark (intentionally or unintentionally)
check accuracy of work and allot a grade; distinguish

255
00:21:02,280 –> 00:21:06,240
The Purga created a darker,
more violent Illuminati.

256
00:21:06,440 –> 00:21:08,840
One bent on… on retribution.

درباره کابرد این جمله و بخصوص ترجمه سورنا لازم هست که یک جمله رو بگم:

سورنا جمله دوم رو به این شکل ترجمه کرده : کسی باید تصمیم میگرفت که تلافی کنه

در بعضی مواقع از کلمه One برای مشخص کردن گروه یا افرادی که قبلا درباره آنها صحبت شده، استفاده میشه. جمله زیر رو ببینید:

- I like that book

–which one?

- one that has paintings

در متن فیلم، مثل بسیاری از صحبت های روزمره، کلمه that حذف شده و همین ، دوستان رو به اشتباه انداخته.برای واژه dark هم ، من به شخصه لغت شیطانی یا سنگدل بیشتر موافقم . چون مسلما منظور از واژه dark در اینجا، کمبود نور نیست. معنای صحیح جمله به این شکل هست :

پرگا، اشراقیون سنگدل تر و وحشی تری رو به وجود آورد، کسانی ( آنهایی) که مصمم بودند انتقام بگیرند

با این همه زبان فارسی می تواند یک زبان علمی باشد، به شرط اینکه کند و زنجیری را که ما به پای آن زده ایم باز کنیم. ما در بقیهً این مقاله می کوشیم نشان دهیم که زبان فارسی زایایی لازم را بالقوه دارد. منتها ما این توانایی را از قوه به فعل نمی آوریم. ولی‌ پیش از آنکه در این بحث وارد شویم، باید به چند نکته توجه داشته باشیم.
الف واژه های علمی برای مردم کوچه و بازار ساخته نمی شوند، بلکه برای جمعی کارشناس و اهل فن و دانشجویانی که در رشتهً خاصی تحصیل می کنند، ساخته می شوند. بنابراین اگر انتظار داشته باشیم که واژه های تازه را همه بفهمند و احتمالا خوششان هم بیاید، انتظار بی‌جایی است. شما یقین داشته باشید معنی ionize و دیگر مشتقات آن را که در آغاز این مقاله برشمردیم جز گروهی اهل فن، انگلیسی زبانهای معمولی نمی دانند و شاید هم هیچگاه نشنیده باشند.
ب برنامه ریزی زبانی ( language planning ) از کارهایی است که بسیاری از کشورها به آن دست می زنند. در برنامه ریزی زبانی آگاهانه در مسیر زبان دخالت می کنند؛ بعضی روندها را تند و بعضی دیگر را کند می کنند تا برآیند آن متناسب با نیاز جامعه باشد. برای اینکه سوء تفاهمی پیش نیاید باید اضافه کرد که این دخالت ها از آن گونه نیست که مثلا مردم نباید بگویند “حمام گرفتن” بلکه باید بگویند “به حمام رفتن” و مانند آن، بلکه مسائلی درحیطهً برنامه ریزی زبانی قرار می گیرند که به خط مشی کلی زبان مربوط شوند: مثلا دادن پاسخ به این سوال که آیا در واژه سازی علمی باید فقط از عناصرزندهً زبان استفاده کرد یا می توان ریشه ها و پیشوندها و پسوندهای مرده را نیز احیا کرد و به کار گرقت؟ یا اینکه آیا می توان از عناصر قرضی در زبان فعل ساخت و مثلا گفت “تلویزیدن” ؟ و “تلویزیده” ؟ و مانند آن.
پ نکتهً مهم دیگر این است که مشکل واژه های علمی را باید یکجا و به طور خانواده ای حل کرد. مثلا اگر قرار باشد برای ۱۳ اصطلاحی که در آغاز این مقاله برشمردیم و در انگلیسی همه از ion ساخته شده اند برابرهایی ساخته شوند باید شیوه ای به کار گرفت که نه تنها جوابگوی آن ۱۳ اصطلاح باشد، بلکه اگر به تعداد آنها افزوده شد نیز همچنان کارساز باشد.
با توجه به نکاتی که در بالا گفته شد اکنون راه هایی را که برای واژه سازی‌علمی مفید به نظر می رسند به بحث می گذاریم. در واقع آنچه من می‌خواهم بگویم حرف تازه ای نیست؛ دیگران قبلا آنها را گفته و حتا عمل کرده اند. منظور من توجیه درستی راهی است که آنها رفته اند و بر طرف کردن سوء تفاهماتی که از این رهگذر در ذهن بعضی از افراد به وجود آمده است.
۱- مهم ترین راه و بارورترین روش برای ساختن واژه های علمی، ساختن مصدر تبدیلی یا به اصطلاح “مصدر جعلی” است. در فارسی نیز مانند انگلیسی، فرانسه، عربی و بسیاری از زبانهای دیگر باید از اسم یا صفت فعل بسازیم تا بتوانیم مشتقات لازم را از آن به دست بیاوریم و گره کار خود را بگشاییم.
تنها با ساختن فعل است که می توان مشکل واژه های علمی را به طور گروهی حل کرد. مثلا اگر از “یون” با پسوند فعل ساز ” یدن ” فعل “یونیدن”ساخته شود، می توان تمام برابرهای لازم را برای ۱۳ اصطلاحی که در آغاز این مقاله برشمردم به دست آورد: یونیدن، یونیده، یوننده، یونش، یونیدگی، یونش پذیر، یونش پذیری، اتاقک یونش، انرژی یونش، پتانسیل یونش، ردِ یونش، گاز یونیده، تابش یوننده، ونیز بسیاری دیگر که ممکن است بعدا مورد نیاز باشند.
چنان که پیش تر گفته شد، این حرف تازه ای نیست: آقای دکتر محمد مقدم در آیندهً زبان فارسی ( ۱۱ )همین پیشنهاد را می کنند، منتها ایشان معتقدند که مادهً فعل نیز باید از اصل فارسی باشد. پیش تر به دکتر محمود هومن و گرایش او به ساختن فعل های تبدیلی نیز اشاره کردیم. ولی نخستین کسی که به این فکر جامهً عمل پوشانید دکتر غلامحسین مصاحب بود که در دایرة المعارف فارسی افعالی مانند ” قطبیدن “، “اکسیدن”، “برقیدن”، “یونیدن” را به کار برد والحق که به کار درستی دست زد.
امروز نیزگروه های واژه سازی در مرکز نشر دانشگاهی از همین خط مشی پیروی می کنند. در اینجا برای رفع سوء تفاهم بد نیست چند نکته را توضیح بدهیم.
الف من معتقد به “فارسی سره” که در آن هیچ واژهً عربی یا فرنگی نباشد، نیستم زیرا آن را غیر عملی می دانم. تلاش برای یافتن برابری فارسی برای “یون” کاری است عبث. ولی معتقد نیستم که “یونیزاسیون” و ” یونیزه ” و دیگر مشتقات آن باید در فارسی به کار روند.
زیرا زبان فارسی توانایی ساختن این مشتقات را دارد. از سوی دیگر، من معتقد به طرد واژه های متداول عربی در فارسی نیستم. بعضی از این واژه ها قرن هاست که در فارسی به کار رفته اند و امروز جزو واژگان زبان فارسی هستند، همان طور که تعداد کثیری از واژه های فارسی به صورت معرب در عربی به کار می روند و امروز جزء لاینفک زبان عربی هستند. “در مورد تاثیر زبان فارسی بر عربی از خود قرآن کریم سخن آغاز می کنیم. می بینیم کلمات فارسی فراوانی در این کتاب آسمانی آمده و باز می بینیم که برخلاف خوی ملی گرایی و تعصب عربها یا ایرانیان یا هرنژاد دیگری که می گویند باید زبان را از واژه های بیگانه پیراسته کرد، این کتاب آسمانی از کلمات غیر عربی و از جمله فارسی‌استفاده کرده است.” ( ۱۲ )
بنابراین وقتی صحبت از واژه سازی می شود نباید این توهم به وجود آید که منظور عربی زدایی است.
ب بعضی از ادبای ما وقتی رواج واژه هایی نظیر “قطبیدن” را ( که در برابر polarize به کار رفته ) و یا ” قطبش” و نظایر آن را می بینند دچار تشویش می شوند که “این جعلیات زبان شیرین فارسی را خراب می کنند، به گنجینهً پر ارزش ادب فارسی لطمه می زنند، رابطهً ما را با بزرگان ادب فارسی چون حافظ و سعدی قطع می کنند، در آثار قدما کی چنین چیزهایی آمده است؟ ” و نگرانی‌ های دیگری از همین دست.
در پاسخ این بزرگواران باید گفت: اولا ” قطبیدن” از نظر ساخت هیچ فرقی با ” طلبیدن” ندارد که عنصری و ناصرخسرو و خیام و سعدی و مولوی و حافظ و دیگر بزرگان ادب فارسی آن را به کار برده اند ( نگاه کنید به مدخل “طلبیدن” در لغت نامهً دهخدا). ثانیا واژه هایی مانند polarize ، iodize ، ionize و نظایر آن نیز در آثار بزرگان ادب انگلیسی مانند شکسپیر و میلتون و بایرون و جز آن دیده نمی شوند. ولی ساخته شدن این مصدرها در زبان انگلیسی و دهها مشتقی که از آنها به دست می آید هیچ زیانی به گنجینهً ادب زبان انگلیسی وارد نکرده است.
امروز شور و شوق برای خواندن آثار شکسپیر شاید بیش از روزگاری باشد که این واژه ها ساخته نشده بودند. در واقع این دو قضیه هیچ ارتباطی با هم ندارند. ثالثا چنان که پیشتر گفته شد و شواهدی نیز در تایید آن آورده شد، زبان عربی که در نظر بسیاری از مردم زبان متحجری است، اصطلاحات علمی را به باب های مناسب می برد و مشتق های لازم را از آنها به دست می آورد.
اگر چنین است، پس چرا ما از توان زبان فارسی استفاده نکنیم، فعل های تبدیلی نسازیم، و مشتق های لازم را به دست نیاوریم؟ در این میان کار واژه سازی زبان انگلیسی از همه جالب تر و آموزنده تر است. زبان انگلیسی واژهً ion را ( که به معنی “رفتن” است ) از یونانی عاریه می گیرد و در معنای علمی کاملا جدیدی به کار می برد. سپس پسوند ize را که از طریق لاتین از یونانی به دست آورده است بر آن می افزاید و فعل ionize را می سازد. در مرحلهً بعد، پسوند able را که از طریق فرانسه از لاتین به ارث برده به آن اضافه می کند و صفت ionizable را می سازد، و هیچ کس هم ایرادی نمی گیرد.
ولی ما بعد از قرن ها هنوز می گوییم “طلبیدن” مصدر جعلی است، و اجازه نمی دهیم در زبان فارسی فعل جدیدی ساخته شود، آن هم با پسوند فعل سازی که متعلق به خود زبان فارسی است!
باری، نگرانی های ادبای ما گرچه از روی دلسوزی است، ولی ریشه در واقعیت ندارد. شاید وقت آن رسیده باشد که برچسب “جعلی” و “جعلیات” از روی واژه های تازه پاک شود. اگر جز این کنیم، فارسی از لحاظ واژگان علمی زبانی عقیم باقی خواهد ماند.
۲- یکی دیگر از راه هایی که باید برای واژه سازی علمی مورد استفاده قرار گیرد، بهره گرفتن از مشتقات فعل هایی است که هم اکنون در فارسی به کار می روند، یعنی ساختن مشتق از راه قیاس، اعم از اینکه آن مشتق ها در گذشته به کار نرفته باشند یا فعلا متداول نباشند: مثلا ساختن ” نوشتار” به قیاس “گفتار” یا “رسانه” به قیاس “ماله” و مانند آن.
دکتر محمد مقدم در آیندهً زبان فارسی جدولی از ده فعل فارسی به دست می دهد که از هر کدام می توان بالقوه هفت مشتق به دست آورد که جمعا هفتاد صورت می شود. او می نویسد: “از هفتاد صورتی که دراین جدول داریم می بینیم که چهل و پنج صورت را به کار نمی بریم در حالی که به همهً آنها نیازمندیم. اکنون به آن بیفزایید صدها واژهً همکرد ( مرکب ) را که با آنها نساخته ایم و هزارها واژهً دیگر را که می توانیم تنها از این چند ریشه با گذاشتن پیشوند و پسوند های گوناگون… بسازیم.”
از زمانی که دکتر مقدم این سخنرانی را ایراد کرد ( سوم دی ماه ۱۳۴۱ ) و بعدا به صورت دفتری چاپ شد تاکنون سه صورت از آنهایی که به کار نمی رفته به کار افتاده اند: نوشتار، ساختار، و سازه ( مهندسی سازه ).
ما امروزه صفت ” کُنا ” را به کار نمی بریم، در حالی که از ” کُن + آ ” ساخته شده است مانند: گویا، شنوا، روا، توانا و جز آن. از این گذشته این صفت در گذشته به کار رفته است: ” اگر اندر ذات وی بود، وی پذیرا بودی نه کنا ” ( ۱۳ ) . همچنین است کنایی که به قیاس
” توانایی”، ” گویایی ” و مانند آن ساخته شده است، و در گذشته نیز به معنی ” کنندگی ” به کار رفته است. نیز فعل ” کنانیدن ” در گذشته به صورت متعدی سببی به کار رفته است ( ۱۴ ). حال با استفاده از این امکانات زبان فارسی ما می توانیم مشکل یک گروه از اصطلاحات شیمی را چنین حل کنیم:
کناننده activating کنا active
کناننده activator کنایی activity
کنانش activation کنانیدن activate
انرژی کنانشی activation energy کنانیده activated
منظور از این مثال این نیست که بگوییم اصطلاحاتی که شیمیدان ها در فارسی به کار می برند غلط است و باید آنها را دور بریزند و در عوض این مجموعه را به کار برند؛ بلکه منظور از آن نشان دادن امکانات ناشناختهً زبان فارسی و به ویژه نشان دادن اهمیت قیاس در واژه سازی علمی است. در مثال بالا، ” کنا “، ” کنایی ” و ” کنانیدن ” همه قبلا در فارسی به کار رفته بودند. ولی فرض می کنیم که هیچ کدام از آنها به کار نرفته بودند. در آن صورت نیز ما می توانستیم همین مجموعه را یا نظایر آن را از روی قیاس بسازیم و به کار ببریم. حتا اگر ناچار بودیم می توانستیم این مجموعه را با واژه ای از اصل عربی بسازیم: فعال، فعالایی ( یا فعالیت )، فعالانیدن، فعالاننده، فعالانش، فعالانشی، و اشتقاق های لازم دیگر.
ما باید خود را با نیازهای واژه سازی علمی بیشتر آشنا کنیم. باید این حرف را فراموش کنیم که ساختن ” مصدر جعلی ” جایز نیست. باید از این فرض نادرست دست برداریم که کاربرد واژه امری است “سماعی” و نه قیاسی.
زبانی که قدما به کار برده اند جوابگوی نیازهای آن روز جامعهً ما بوده است. ما می توانیم و باید اندوخته ای را که آنها برای ما گذارده اند دست مایه قرار دهیم، ولی نمی توانیم تنها به آن اکتفا کنیم. باید کند و زنجیری را که ندانسته به پای زبان فارسی زده ایم باز کنیم و بگذاریم زبان همگام با نیازها و تحولات شگرف جامعهً امروز آزادانه پیش برود. اینجاست که نیاز به وجود یک فرهنگستان علوم کاملا احساس می شود، فرهنگستانی که با چشم باز به جهان واقعیات نگاه کند و بتواند سنجیده و خردمندانه گام بردارد.
یاداشت ها
۱- فرهنگ معین یکی از معانی “نمودن” را انجام دادن، عمل کردن، و کردن ضبط کرده است، همان گونه که امروز به کار می رود. مثلا: “تسلیم نمودن” به جای “تسلیم کردن”. دکتر معین یادآور می شود که بعضی از محققان این کاربرد را درست نمی دانند، ولی اضافه می کند: ” باید دانست که بزرگان آن را استعمال کرده اند:
پس سلیمان آن زمان دانست زود
که اجل آمد، سفر خواهد نمود
مثنوی
۲- ناتل خانلری، پرویز، تاریخ زبان فارسی، جلد دوم، پیوست شمارهً۱. بنیاد فرهنگ ایران ۱۳۵۲.
۳- خانم پریوش غفوری، خانم اکرم شیرزاده فرشچی، و آقای دکتر عنایت الله صدیقی ارفعی.
۴- Random House Dictionary of the English Language, ۱۹۸۶
۵- ژاله رستم پور، پژوهشی دربارهً افعال مرکب، پایان نامهً فوق لیسانس زبانشناسی ۱۳۵۹.
۶- از بعضی از فعل های مرکب گاه مشتقی رایج شده است، ‌ولی تعداد آنها بسیار اندک است.
۷- از آقای دکتر رحمت حقدان سپاسگزارم که مرا در گردآوری اطلاعات لازم که به زبان پهلوی مربوط می شد یاری کردند.
۸- صادقی، علی اشرف، ” تحول افعال بی قاعدهً زبان فارسی “، مجلهً دانشکدهً ادبیات و علوم انسانی مشهد، شمارهً زمستان ۱۳۴۹.
۹- از گفتگو با آقای دکتر احمد تفضلی در این زمینه بهره مند شده ام. از ایشان سپاسگزارم.
۱۰- اکثر این شاهدها از لغت نامهً دهخدا گرفته شده اند.
۱۱- مقدم، محمد، آیندهً زبان فارسی، انتشارات باشگاه مهرگان، دیماه ۱۳۴۱.
۱۲- احمدی، احمد ” ماهیت، ساخت و گسترهً زبان فارسی “، زبان فارسی، زبان علم، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۵.
۱۳- نگاه کنید به مدخل های مربوط در فرهنگ معین.
۱۴- لغت نامهً دهخدا.

در کار ترجمه زیرنویس ها، یکی از بزرگترین مشکلات ، پیدا کردن معادل های مناسب برای عبارات است. در موراد بسیاری، علی رغم وجود درک صحیح از جمله مورد نظر، ترجمه ای که به طور کامل مفهوم را برساند یافت نمیشود. بعضی اوقات نیز مجبوریم برای ترجمه یک جمله، متنی متشکل از 3 تا 4 جمله را بنویسیم.

به نظر میرسد در زمینه ترجمه متون و فیلم های انگلیسی زبان، زبان فارسی دیگر آن غنا و کارآیی لازم را ندارد. مقاله دکتر محمد رضا باطنی – که یکسال قبل آنرا در یکی از وب سایت های خبری خواندم – تا حدودی به این مشکل پرداخته است. این مقاله، البته 20 سال قبل نوشته شده است و تا حدودی نیز توسط منبع، خلاصه شده است. برای آشنایی با دکتر محمد رضا باطنی میتوانید به صفحه ایشان در دائره المعارف ویکی پدیا و یا به صفحه معرفی ایشان در همشهری آنلاین بروید.

ذکر این مطالب الزاما به معنای تایید آنها نیست، بلکه تنها فتح بابی است برای تامل و تعمق بیشتر.

فارسی زبانی عقیم
محمد رضا باطنی

دربارهً زیبایی، شیرینی، گنجینهً ادبی و دیگر محاسن زبان فارسی سخن بسیار شنیده ایم. اکنون شاید وقت آن رسیده باشد که با واقع بینی به مطالعهً توانایی های زبان فارسی بپردازیم و ببینیم آیا این زبان می تواند جوابگوی نیازهای امروز جامعهً ما باشد؟ آیا در آن کاستی هایی یافت می شود، و اگر یافت می شود چگونه می توان آنها را برطرف ساخت؟
یکی از ویژگی های زبان، زایایی یا خلاقیت آن است. خلاقیت زبان را از جنبه های گوناگون می توان بررسی کرد ( از جنبهً ادبی، نحوی، واژگانی و شاید هم از جنبه های دیگر). بحث ما دراینجا به خلاقیت یا زایایی در واژگان زبان محدود می شود. زایایی واژگانی به اهل زبان امکان می دهد تا همراه با تغییراتی که در جامعهً آنها رخ می دهد واژه های تازه بسازند و کارایی زبان خود را با نیازمندی های خود متناسب گردانند.
از نظر زبانشناختی، زایایی واژگانی به مبحث اشتقاق یا واژه سازی مربوط می شود ( ازاین پس” زایایی” به کار می بریم به جای زایایی واژگانی ). اشتقاق یعنی اینکه ما بتوانیم از اسم یا صفت فعل بسازیم. از فعل اسم یا صفت بسازیم و مانند آن. با اندکی تسامح می توان گفت اشتقاق یعنی گذر از یک مقولهً دستوری به مقولهً دیگر. بنابراین، اگر بخواهیم به میزان زایایی یک زبان پی ببریم و احتمالا آن را با زایایی زبان های دیگر مقایسه کنیم، باید ببینیم در آن زبان با چه درجه از سهولت می توان از یک مقولهً دستوری به مقولهً دیگر رفت. از میان تغییرات اشتقاقی گوناگون، آنکه از همه مهم تر است گذر از مقولهً اسم یا صفت به مقولهً فعل است، یا به بیان ساده تر، ساختن فعل از اسم و صفت است. دلیل این امر آن است که فعل خود از زایایی زیادی برخوردار است و می توان از آن مشتق های دیگری به دست آورد. مثلا” در زبان انگلیسی از ion ” یون” که اسمی است از اصطلاحات فیزیک و شیمی فعل می سازند و سپس از آن مشتق های دیگر به ترتیب زیر به دست می آورند:
ion ionizable
ionize ionizability
ionized ionization
ionizing ionizer
و سپس از راه ترکیب این مشتق ها با واژه های دیگر اصطلاحات جدیدی می سازند:
ionization chamber
ionization energy
ionization potential
ionization track
ionizing radiation
ionized gas
به طوری که می بینیم، پس از اینکه ion با استفاده از پسوند ize به فعل تبدیل شد می تواند منشاء هفت مشتق یا واژهً جدید باشد که خود می توانند با واژه های دیگر ترکیب شوند و شش اصطلاح جدید بسازند که جمعا ۱۳ واژه و ترکیب می شود، واین به هیچ وجه پایان زایایی فعل ionize نیست.
اما ببینیم در زبان فارسی وضع چگونه است:
۱.در فارسی فقط فعل های ساده یا بسیط هستند که زایایی دارند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد.
۲.در فارسی امروز دیگر فعل ساده ساخته نمی شود، یعنی نمی توان به طور عادی از اسم یا صفت فعل ساخت.
۳.شمار فعل های ساده ای که زایایی دارند و از گذشته به ما رسیده اند بسیار اندک است.
۴.از این شمار اندک نیز بسیاری در حال از بین رفتن و متروک شدن هستند، و جای خود را به فعل های مرکب می دهند. ولی فعل های مرکب عقیم هستند و نمی توان از آنها مشتق به دست آورد.
۵.از “مصدرهای جعلی” فارسی، چه آنها که از اسم های فارسی ساخته شده اند و چه آنها که از واژه های عربی ساخته شده اند، مشتق به دست نمی آید. به بیان دیگر، مصدرهای جعلی زایایی ندارند.
۶.نتیجه: زبان فارسی، در وضع فعلی برای برآوردن نیازهای روزمرهً مردم با مشکلی مواجه نیست، ولی برای واژه سازی علمی از زایایی لازم برخوردار نیست و نمی تواند یک زبان علمی باشد، مگر اینکه برای کاستی های آن چاره ای اندیشیده شود.
ما در بقیهً این مقاله می کوشیم نکاتی را که فهرست وار در بالا برشمردیم با شواهد کافی همراه کنیم و در پایان نیز توصیه هایی را که مفید به نظر می رسند ارائه دهیم.
۱- گفتیم در فارسی فقط فعل های ساده هستند که زایایی دارند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد. اثبات این امر بسیار ساده است. به عنوان مثال فعل ” نمودن ” را در نظر بگیرید. ما از این فعل مشتق های زیادی به دست می آوریم: نمود، نمودار، نموده، نمونه، نما، نمایان، نمایش، نماینده ( و مشتق های دیگری نظیر: نماد، نمادین، نمادگری، نمایه، که به تازگی ساخته و رایج شده اند و نیز مشتق های درجه دومی نظیر: نمایندگی، نمایشگاه، نمایشنامه، نمایشی، که با افزودن پسوندی به مشتق های درجهً اول ساخته شده اند. ) با این همه ” نمودن ” به معنایی که سعدی در این شعر به کار برده است:

دیدار می نمایی و پرهیز می کنی
بازار خویش و آتش ما تیز می کنی

در گفتار و نوشتار امروزه بسیار کم به کار می رود تاجایی که می توان گفت این فعل از بین رفته یا در شرف از بین رفتن است. در زبان فارسی متداول فعل مرکب ” نشان دادن ” جانشین معنی متعدی آن شده و فعل های مرکب ” به نظر آمدن ” و ” به نظر رسیدن ” نیز جانشین معنی لازم آن شده اند. ولی این فعل های مرکب عقیم هستند و هیچ مشتقی از آنها به دست نمی آید. به بیان دیگر، اگر ما فعل سادهً “نمودن” را از اول نداشتیم و از همان آغاز این فعل های مرکب به جای آن به کار رفته بودند، امروزه هیچ یک از مشتق هایی که در بالا برشمردیم در فارسی وجود نداشت ( ۱ ).
به عنوان مثال دیگر می توان “فریفتن” و “فریب دادن” را مقایسه کرد. از “فریفتن” که مصدری ساده یا بسیط است می توان مشتق هایی به دست آورد: فریفته، فریفتگی، فریب، فریبا، فریبایی، فریینده، فریبندگی. ولی از “فریب دادن” که مصدری مرکب است مشتقی به دست نمی آید.
“فریفتن” در گذشته به صورت لازم و متعدی هر دو به کار می رفته است. ولی امروزه معنی لازم خود را بکلی از دست داده است و در معنی متعدی نیز کاربرد زیادی ندارد. بسامد یا فراوانی کاربرد ” فریب دادن” از ” فریفتن” بسیار بیشتر است، و اگر روند تبدیل فعل های ساده به مرکب همچنان ادامه یابد در آینده جانشین بلامنازع ” فریفتن ” خواهد شد.
۲- در فارسی امروز دیگر فعل ساده ساخته نمی شود، یعنی به طور عادی نمی توان از اسم یا صفت فعل ساخت. زبان فارسی به ساختن فعل های مرکب گرایش دارد و برای مفاهیم تازه نیز از همین الگو استفاده می کند. ذکر چند مثال موضوع را روشن خواهد ساخت. در انگلیسی از television فعل televise و در فرانسه فعلteleviser را ساخته اند.
درعربی هم از آن فعل می سازند و می گویند تلفز، یتلفز. اما ما در فارسی می گوییم ” از تلویزیون پخش کرد”. در انگلیسی واژهً telephone را به صورت فعل هم به کار می برند. در فرانسه نیز از آن فعل telephoner را ساخته اند. در عربی هم از آن فعل می سازند و می گویند تلفن، یتلفن. اما ما در فارسی از فعل مرکب ” تلفن کردن ” استفاده می کنیم. در انگلیسی از واژهً philosophy ” فلسفه” فعل Philosophize و در فرانسه از philosophie فعلphilosopher را ساخته اند.
در عربی هم از فلسفه فعل می سازند و می گویند تفلسف، یتفلسف. اما ما در فارسی اگر مورد قبول واقع شود، می گوییم ” فلسفه پرداختن” یا “به فلسفه پرداختن”.
وقتی دکتر محمود هومن مصدر ” فلسفیدن” را ساخت و در نوشته های فلسفی خود به کار برد، مورد پسند قرار نگرفت و آن را ” دور از ذوق سلیم” دانستند. در انگلیسی از صفت polar فعل polarize و در فرانسه از صفت polaire فعل Polarizer را ساخته اند. در عربی نیز از قطب فعل می سازند و می گویند استقطب، یستقطب. ولی ما ترجیح می دهیم بگوییم ” قطبی کردن” و مصدر ” قطبیدن” را جعلی و مشتقات آن را “جعلیات” می دانیم. در انگلیسی از iodine “ید” فعل iodize و در فرانسه از iode فعل ioder را ساخته اند. در عربی نیز از آن فعل می سازند و می گویند یود، ییود. ولی ما در فارسی ترجیح می دهیم بگوییم “با ید معالجه کردن” یا “ید زدن به”.
مثال های فوق کافی است که نشان دهد زبان فارسی به ساختن فعل های مرکب گرایش دارد و فعل بسیط جدید نمی سازد. از فعل هایی که در انگلیسی و فرانسه و عربی ساخته می شوند، ‌ونمونه های آنها در بالا ذکر شدند، به راحتی می توان مشتق های جدیدی به دست آورد، همان گونه که دربارهً مشتق های ionize در بالا مشاهده کردیم. ولی ما در فارسی به راحتی نمی توانیم از “عبارت های فعلی” خود مشتق های جدید بسازیم ( به طوری که از مثال ها نیز فهمیده می شود، در اینجا منظور ما از فعل مرکب، فعل های پیشوند دار نیست).
۳- شمار فعل های ساده ای که زایایی دارند واز گذشته به ما رسیده اند بسیار اندک است. آقای دکتر خانلری در کتاب تاریخ زبان فارسی فهرست افعال ساده را “اعم از آنچه در متن ها مکرر آمده است و آنچه در زبان محاورهً امروز به کار می رود ” (۲ ) به دست داده است.
در این فهرست فقط ۲۷۷ فعل وجود دارد. اما یک نگاه گذرا به فهرست مزبور نشان می دهد که تعداد زیادی از افعال درج شده نه در گفتار امروز به کار می روند و نه در نوشتار. فعل هایی از این قبیل: غارتیدن، آهیختن، اوباشتن، بسودن، چمیدن، خستن، خلیدن، سپوختن، زاریدن، سگالیدن، شکفتن، گساردن، کفیدن، طوفیدن، مولیدن، گرازیدن، موییدن، خوفیدن، و تعداد کثیری دیگر.
در واقع تعداد فعل های سادهً فارسی که فعال هستند، یعنی در گفتار و نوشتار به کار می روند، از رقم ۲۷۷ بسیار کمتر است. در سه بررسی جداگانه که سه دانشجوی رشتهً زبانشناسی ( ۳ ) در دورهً تحصیل شان در گروه زبانشناسی دانشگاه تهران انجام داده اند و فعل های ساده را از متن گفتار و نوشتار روزمره استخراج کرده اند، بالاترین رقم ۱۱۵ بوده است.
با افزودن فعل هایی که بسامد آن ها کمتر است، ولی هنوز در نوشتا ر به کار می روند این رقم بین ۱۵۰ و ۲۰۰ قرار می گیرد؛ یعنی در زبان فارسی حد اکثر ۲۰۰ فعل سادهً فعال وجود دارد که از آنها می توان مشتق به دست آورد!
دکتر خانلری پس از ذکر شمار اندک فعل های سادهً فارسی، در پانوشت صفحه ۲۵۸ همان اثر می نویسد: “مقایسه شود با شمارهً فعل ها در زبان فرانسوی که به ۴۱۶۰ تخمین شده است.”
در زبان انگلیسی که گذر از مقولهً اسم به فعل بسیار آسان است و بسیار فراوان نیز رخ می دهد،‌ تعداد فعل های ساده و زایا بسیار بیشتر است. من با مراجعه به فرهنگ انگلیسی Random House توانستم در بین واژه هایی که با پیشوند tele ساخته شده اند و فقط ۵/۱ صفحه از ۲۲۱۴ صفحهً این فرهنگ را تشکیل می دهند، ۱۶ فعل ساده پیدا کنم که همه دارای مشتقات خاص خود هستند.
اگر این نمونه برداری “مشتی نمونهً خروار” باشد، ‌در این صورت می توان گفت در فرهنگ مزبور در حدود ۲۳۰۰۰ فعل ساده وجود دارد (۴).
اینکه فعل های ساده در فارسی کم اند و به تدریج جای خود را به فعل های مرکب می دهند توجه دیگران را نیز جلب کرده است.
محمد رضا عادل در مقاله ای با عنوان “فعل در زبان فارسی” در شمارهً بهار و تابستان ۱۳۶۷ رشد: آموزش ادب فارسی، چنین می نویسند: “همان گونه که گفته شد، افعال ساده روز به روز روی به کاهش دارد و استعمال افعال مرکب فزونی می یابد. این امر تا بدان پایه است که گاه در چند جملهً متوالی نشانی از فعل ساده نیست…” و نمونه هایی نیز در تایید گفته خود ارائه می کنند.
یک نمونه برداری از فعل های مرکب، فراوانی کاربرد آنها را در زبان فارسی نشان می دهد. در این پژوهش تقریبا سه هزار فعل مرکب به دست آمده است که از این تعداد، ۱۰۵۶ فعل آن با ” کردن ” ساخته شده اند مانند: آزمایش کردن، گود کردن، نامزد کردن و غیره ( ۵ ).
۴- از این شمار اندک فعل های فارسی که به ما رسیده اند نیز بسیاری در حال از بین رفتن هستند، و جای خود را به فعل های مرکب می دهند. ولی فعل های مرکب عقیم هستند و نمی توان از آنها مشتق به دست آورد ( ۶ ). قبلا گفتیم که فعل ” نمودن ” در حالت متعدی جای خود را به ” نشان دادن ” و در حالت لازم به ” به نظر آمدن ” و ” به نظر رسیدن ” داده است، که همه فعل های مرکب عقیم هستند. نیز گفتیم که در برابر فعل سادهً ” فریفتن “فعل مرکب” فریب دادن ” و ” گول زدن ” قرار دارند که کاربرد آنها بسیار بیشتر از ” فریفتن ” است و احتمال دارد در آینده این فعل ساده را بکلی از میدان به در کنند و جانشین آن گردند. در اینجا به چند نمونهً دیگر اشاره می کنیم.
فعل “شایستن” امروز بکلی از بین رفته و جای خود را به “شایسته بودن” داده است. مشتق های ” شایسته “، ” شایستگی “، ” شایان ” و ” شاید” بازماندهً روزگار زایایی این فعل هستند.
فعل ” بایستن ” بکلی از بین رفته و جای خود را به فعل های مرکب ” لازم بودن”، ” واجب بودن ” و نظایر آن داده است. ” باید ” ( و صورت های دیگر آن مانند ” بایستی ” و غیره ) و ” بایسته ” تنها بازماندگان این فعل هستند. فعل ” خشکیدن ” و متعدی آن ” خشکاندن ” بسیار کم و در بعضی از لهجه ها به کار می روند، و فعل های مرکب ” خشک شدن ” و ” خشک کردن‌” جانشین آنها شده اند.
واژه های ” خشک ” ، ” خشکه ” و ” خشکی ” مشتق های بازماندهً این فعل هستند. فعل ” گریستن ” بسیار کم به کار می رود و جای خود را به ” گریه کردن ” داده است، و صورت متعدی آن ” گریاندن ” نیز جایش را به ” به گریه انداختن” واگذار کرده است. واژه های ” گریان ” و ” گریه ” تنها مشتق های بازمانده از فعل ” گریستن ” هستند.
” آمیختن ” تقریبا از استعمال افتاده است. معنی لازم آن بکلی از بین رفته و در معنی متعدی هم جای خود را به ” مخلوط کردن ” یا ” قاتی کردن ” داده است. واژه های ” آمیزش ” و ” آمیزه ” تنها مشتق هایی هستند که از این فعل باقی مانده اند. فعل ” نگریستن ” از استعمال افتاده و جای خود را به ” نگاه کردن ” و ” مشاهده کردن ” داده است.
صورت های ” نگران “، ” نگرانی ” و ” نگرش ” مشتقات رایج این فعل هستند که باقی مانده اند. ” شتافتن ” دیگر به کار نمی رود و جای خود را به ” عجله کردن”، ” شتاب کردن”، ” با شتاب رفتن ” و مانند آن داده است، ‌و “شتاب” و ” شتابان ” مشتق های بازماندهً آن هستند.
البته در زبان پهلوی نیز فعل های مرکب وجود داشته است، مانند “نیگاه کردن”، “ایاد کردن” به معنی “به یاد آوردن”، “به خاطر آوردن” ولی تعداد این فعل های مرکب بسیار کم و ناچیز بوده است( ۷ ).
کاربرد فعل های ترکیبی در فارسی کهن رایج شده و با گذشت زمان شتاب بیشتری گرفته است. آقای دکتر علی اشرف صادقی می نویسند: “این گرایش در دوره های بعد بسیار زیادتر شده… ” و نیز ” به نظر می رسد که زبان فارسی هنوز در مسیر این تحول پیش می رود. شاید امروز دیگرنتوان افعال مختوم به ” ئیدن ” را با قاعده شمرد، چه دیگر هیچ فعل جدیدی به این صورت ساخته نمی شود. برعکس، ساختن افعال گروهی با ” کردن”، “زدن” و جز آن بسیار شایع است: تلفن کردن ( زدن )، تلگراف کردن ( زدن )، پست کردن و غیره. ” ( ۸ ).
آقای دکتر خانلری در اثر یاد شده در صفحه ۳۳۱ می نویسند: “از قرن هفتم به بعد پیشوندهای فعل به تدریج از رواج افتاده و فعل مرکب جای آنها را گرفته است.” و نیز در صفحه ۳۳۲ ” فعل مرکب در فارسی امروز جای بسیاری از فعل های ساده و پیشوندی را گرفته است.
شمارهً بسیاری از فعل های ساده در فارسی جاری امروز بکلی متروک است و به جای آنها فعل مرکب به کار می رود… “. دکتر خانلری سپس فهرست ۵۲ فعل سادهً آشنا را که بکلی متروک شده اند به دست می دهد.
گرایش به ساختن فعل های مرکب آنقدر زیاد است که در برابر مصدرهایی که از اسم یا صفت ساخته شده اند و به آنها ” مصدر جعلی” می گویند نیز اغلب فعل مرکبی وجود دارد مانند ” جنگ کردن ” در برابر ” جنگیدن”، “خم کردن” یا “خم شدن” در برابر “خمیدن”، ” ترش شدن” در برابر “ترشیدن” و غیره.
امروز صورت مرکب این فعل ها کاربردی بسیار بیشتر از صورت بسیط آنها دارد، به طوری که می توان گفت صورت بسیط آنها تقریبا از استعمال افتاده است.
دربارهً علت این گرایش یعنی ساختن فعل مرکب، با قطعیت نمی توان چیزی گفت. ولی احتمال می رود که از لحاظ تاریخی ساختن فعل از واژه های قرضی عربی، مانند رحم کردن، بیان کردن و غیره، اگر نه تنها علت، لااقل یکی از علل عمدهً آن بوده باشد. ظاهرا ساختن فعل مرکب از واژه های دخیل عربی به تدریج گسترش یافته و به واژه های فارسی نیز سرایت کرده تا جایی که تنها الگوی ساختن فعل در فارسی شده است ( ۹ ).
۵- چنان که قبلا گفته شد، در زبان فارسی امروز گذر از مقولهً اسم و صفت به فعل معمول نیست، یعنی نمی توان از اسم و صفت فعل بسیط ساخت. به رغم اینکه بعضی از فعل هایی که از این راه ساخته شده اند قرن هاست در فارسی رایج هستند و بزرگان ادب فارسی نیز آنها را به کار برده اند، مانند ” دزدیدن “، ” طلبیدن “، با این همه بسیاری از ادبا و دستور نویسان آنها را ” مصدر جعلی ” می نامند ، که خود نشانهً اکراه و ناخشنودی آنها از این نوع افعال است ( ما برای اجتناب از کاربرد این اصطلاح، فعل هایی از این دست را ” فعل تبدیلی ” می نامیم و منظورمان این است که اسم یا صفتی به فعل تبدیل شده است.).
مادهً فعل تبدیلی می تواند اسم یا صفت فارسی باشد، مانند ” بوسیدن” و “لنگیدن” و نیز می تواند از اصل عربی باشد، مانند ” بلعیدن”. ساختن فعل های تبدیلی در گذشته بیشتر معمول بوده و با ذوق فارسی زبانان سازگاری بیشتری داشته است، به طوری که شمار زیادی از آنها را در آثار قدما می بینیم که فعلا از استعمال افتاده اند. مثلا ” تندیدن”، ” خروشیدن ” ( ۱۰ ) و بسیاری دیگر:

بتندید با من که عقلت کجاست
چو دانی و پرسی سوالت خطاست

بوستان سعدی

ز مرغان چون سلیمان قصه بشنید
بتندید و بجوشید و بکالید

بلبل نامهً عطار

خروشید گرسیوز آنگه بدرد
که ای خویش نشناس و ناپاک مرد

فردوسی

ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم

حافظ

ولی نباید تصور کرد که فارسی زبانان امروز اصلا فعل تبدیلی نمی سازند. چیزی که هست اکثر این فعل ها عامیانه هستند و کمتر به گفتار رسمی و از آن کمتر به نوشتار راه می یابند.
اینها نمونه ای از آن فعل ها هستند: سلفیدن، توپیدن، تیغیدن، پلکیدن، پکیدن، شوتیدن، ماسیدن، چاییدن، تمرگیدن، شلیدن، کپیدن، سکیدن ( به معنی نگاه کردن)، چپیدن، چپاندن، لنباندن، لمیدن، لولیدن، سریدن، چلاندن، قاپیدن، لاسیدن، و بسیاری دیگر.
آنچه برای بحث ما مهم است این است که از فعل های تبدیلی، چه آنها که از واژه های فارسی ساخته شده اند و چه آنها که از اصل عربی هستند، مشتق به دست نمی آید. این فعل ها، با آنکه ساده هستند، زایایی ندارند و جز معدودی که از آنها به اصطلاح “اسم مصدر شینی” ساخته شده است ( مانند: چرخش، غرش، رنجش ) بقیه مشتقی ندارند یا به ندرت مشتقی از آنها رایج شده است.
به بیان دیگر، فعل های تبدیلی نیز مانند فعل های مرکب عقیم هستند.
۶- نتیجه: تصویری که از زبان فارسی اکنون می توان به دست داد چنین است: درزبان فارسی فقط فعل های ساده یا بسیط هستند که می توانند زایایی داشته باشند، یعنی می توان از آنها مشتق به دست آورد؛ تعداد این فعل ها در زبان فارسی به طور شگفت آوری کم است؛ از این شمار اندک نیز عده ای در حال از بین رفتن و متروک شدن هستند؛ در زبان فارسی دیگر به طور عادی فعل سادهً جدید ساخته نمی شود، بلکه گرایش به ساختن فعل های مرکب است؛ فعل های مرکب و نیز فعل های تبدیلی هیچ کدام زایایی ندارند، یعنی نمی توان از آنها مشتقات فعل ساده را به دست آورد. زبان فارسی در وضع فعلی برای برآوردن نیازهای روزمرهً مردم با مشکلی مواجه نیست، ولی این زبان برای واژه سازی علمی زایایی لازم را ندارد و نمی تواند یک زبان علمی باشد، مگر اینکه برای رفع کاستی های آن چاره ای اندیشیده شود.
***